HAYAT B\u0130R konaklama yeri olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r pek \u00e7ok kadim k\u00fclt\u00fcrde. Peygamber Efendimiz yolcunun bir a\u011fa\u00e7 alt\u0131nda dinlenmesine benzetmi\u015ftir hayat\u0131.<\/p>\n
As\u0131l menzil ahirettir. Bug\u00fcn de hayat\u0131 bir bekleyi\u015f olarak kodlayan reklam sloganlar\u0131 var tedav\u00fclde. Ama ge\u00e7ip gitmekte olan hayatta kal\u0131c\u0131 tutamaklara y\u00f6nlendirmiyor bu sloganlar. D\u00fcnya ahiret i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan tarla, ahiret hasad\u0131n\u0131n tarlas\u0131 de\u011fil bu yakla\u015f\u0131mda. Pazar tatilinde ya da yaz tatilinde harcanacak paralar\u0131n biriktirildi\u011fi bir bekleyi\u015f s\u00fcrecinden ibaret hayat. \u00c7\u00fcnk\u00fc “hepimiz tatil i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz”.<\/p>\n
Bu reklam slogan\u0131 sadece \u00e7al\u0131\u015fmaya ve tatile bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fil, b\u00fct\u00fcn hayat telakkisini \u00f6zetliyor sanki. Hayat\u0131 bir bekleyi\u015fe, “e\u011flenmek\/da\u011f\u0131tmak” i\u00e7in bayram\u0131, y\u0131lba\u015f\u0131n\u0131, pazar g\u00fcn\u00fcn\u00fc ya da yaz tatilini bekleme s\u00fcrecine indirgeyen bir “\u00e7al\u0131\u015fma ve t\u00fcketme” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n h\u00e2kimiyeti alt\u0131nda ya\u015f\u0131yoruz. Tatil ve \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n birbirine kar\u015f\u0131t iki faaliyet alan\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 kapitalist ekonominin i\u015fi insan\u0131n en temel faaliyeti olarak tan\u0131mlamas\u0131yla paralel bir geli\u015fmedir.<\/p>\n
Kapitalizmle birlikte ekonomi, hem siyaset, din ve aile gibi alanlardan ayr\u0131ld\u0131 hem de insan hayat\u0131n\u0131n en merkezi faaliyeti haline geldi. Ekonomik faaliyet, art\u0131k sadece zorunlu bir ya\u015famsal faaliyet de\u011fil, bunun \u00e7ok \u00f6tesinde bir anlam\u0131 var. Ki\u015finin ne oldu\u011funu, kim oldu\u011funu belirleyen faaliyeti, \u00f6ncelikle i\u015fi. Karl Polanyi, kapitalizmin, ekonominin en merkez\u00ee, en temel insan faaliyeti oldu\u011fu bir d\u00f6nem oldu\u011fundan bahseder. \u0130nsan\u0131n b\u00fct\u00fcn hedefini tatile endeksleyerek i\u015fe tatil hayaliyle katlan\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan yeni i\u015f ahlak\u0131 da kapitalizmle birlikte geli\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n
\u0130\u015f ahlak\u0131 denilince Weber’in “Protestan Ahlak\u0131 ve Kapitalizmin Ruhu” eserine at\u0131f yapmamak olmaz. Weber’e g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n kendinde bir hedef olarak belirlenmesi kapitalizmi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Protestan dindarlar i\u00e7in tembellik g\u00fcnaht\u0131, \u00e7al\u0131\u015fmak ise ibadet. H\u00e2lbuki Protestanl\u0131k \u00f6ncesinde \u00e7al\u0131\u015fma kilisenin y\u00fcce idealleri aras\u0131nda yer almazd\u0131. Tanr\u0131 kendisi de alt\u0131 g\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f yedinci g\u00fcn dinlenmi\u015fti. Bu, insanlar i\u00e7in de en y\u00fcce gayeydi. \u0130nsanlar cennette \u00e7al\u0131\u015fmak zorunda kalmayacaklard\u0131, t\u0131pk\u0131 pazar g\u00fcnleri oldu\u011fu gibi. Yani H\u0131ristiyanlara g\u00f6re hayat\u0131n maksad\u0131 Pazar’a ula\u015fmakt\u0131. Hayat yaln\u0131zca hafta sonu i\u00e7in uzun bir bekleyi\u015fti. Augustinus cennette Tanr\u0131’n\u0131n dinlendi\u011fi ve Hz. \u0130sa’n\u0131n cennet kat\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn olan pazar\u0131n daimi halini bulaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Protestanl\u0131k \u00f6ncesi kilise mensuplar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma “zahmeti”ni ceza olarak alg\u0131larlard\u0131. Sisyphos efsanesindekine benzer bir \u015fekilde cehennemde hi\u00e7 sona ermemecesine \u00e7al\u0131\u015fmak zalimce bir i\u015fkenceydi. Dante’nin cehenneminde de g\u00fcnahk\u00e2rlara “Pazar” hi\u00e7 gelmez. Adeta onlar sonsuz bir Cuma’ya mahk\u00fbm edilmi\u015flerdir. Reformasyon sonras\u0131nda ise yani Protestanl\u0131kla birlikte hayat\u0131n \u00e7ekim merkezi pazar g\u00fcn\u00fcnden cuma g\u00fcn\u00fcne ge\u00e7mi\u015ftir. \u0130nsan hayat\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmak esast\u0131. Frans\u0131z devrimi sonras\u0131 pazar tatilinin yasaklanmas\u0131 ve zaman\u0131n tamamen sek\u00fcler bir \u00f6rg\u00fctlenmeye tabi k\u0131l\u0131nmas\u0131, kiliseye referansl\u0131 olmasa da \u00e7al\u0131\u015fma ahlak\u0131n\u0131 aynen kabul eden bir yakla\u015f\u0131m\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n
Pekka Himanen, “net”te a\u00e7\u0131k u\u00e7lu payla\u015f\u0131m\u0131 savunurken; hacker’lar\u0131n Protestan eti\u011finin h\u00e2kim oldu\u011fu i\u015f hayat\u0131n\u0131 y\u0131k\u0131c\u0131 bir yakla\u015f\u0131ma sahip oldu\u011fu iddias\u0131ndad\u0131r. Ve bu iddiayla yukar\u0131daki tarih\u00e7eyi ayr\u0131nt\u0131s\u0131yla anlat\u0131r “Hacker Eti\u011fi” adl\u0131 kitab\u0131nda.<\/p>\n
Cuman\u0131n yani \u00e7al\u0131\u015fma eti\u011finin merkeze ta\u015f\u0131n\u0131\u015f\u0131n\u0131, Daniel Defoe’nun roman kahraman\u0131 Robinson Crusoe’nun \u00e7al\u0131\u015fma, biriktirme, disiplin gibi \u00fcretim ekonomisinin temel \u00f6zelliklerinin k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7aptaki bir \u00f6rne\u011fini kald\u0131\u011f\u0131 adada kurmas\u0131 \u00fczerinden de g\u00f6zlemleyebiliriz. Kahraman\u0131m\u0131z giri\u015fimci bir bireydir. Robinson, \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 adada Bat\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc minyat\u00fcr boyutlarda yeniden kurar. \u00dcretim-t\u00fcketim s\u00fcreci adeta kutsal bir rit\u00fcel gibidir. Modern Bat\u0131l\u0131 toplumun zaman, d\u00fczen, disiplin kayg\u0131s\u0131 \u00e7ok bariz bir \u015fekilde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr Robinson’da (Bkz. Michael Tournier, Cuma).<\/p>\n
Sanayi devrimi sonras\u0131nda i\u015fin verimlili\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan dinlenme ve e\u011flenmenin \u00f6nemi vurgulanmaya ba\u015flanm\u0131\u015f ve i\u015f\u00e7ilerin daha verimli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in “bo\u015f zaman” kavram\u0131 tedav\u00fcle sokulmu\u015ftu. Bo\u015f zaman\/e\u011flence ne kadar geni\u015fletilirse geni\u015fletilsin ya da ne kadar \u00f6nemsenirse \u00f6nemsensin hayat\u0131n merkezinde “i\u015f” vard\u0131. \u0130\u015fin disiplinli ve ki\u015finin zaman\u0131n\u0131 \u00f6rg\u00fctleyen yap\u0131s\u0131 sanayi ile birlikte de\u011fi\u015fmi\u015fti.<\/p>\n
Daha \u00f6nceki d\u00f6nemlerde; mesela tar\u0131m toplumlar\u0131nda tabiat\u0131n d\u00f6ng\u00fcs\u00fc ki\u015fiyi \u00f6rg\u00fctl\u00fcyor ya da at\u00f6lyede veyahut loncada i\u015fin kendisi ve bizzat “usta” \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n zaman\u0131n\u0131 belirliyordu. Sanayi toplumunda ise kapitalist, i\u015f\u00e7inin zaman\u0131n\u0131 sat\u0131n al\u0131yordu. Bu sebeple i\u015fte ge\u00e7irilen zaman\u0131n \u00f6n plana ge\u00e7mesiyle birlikte haftay\u0131, yani i\u015fte ge\u00e7irilmesi gereken zaman\u0131 doldurup “Pazar”\u0131 beklemek do\u011fal bir durum haline geldi, diyor Himanen.<\/p>\n
Bat\u0131 Avrupa’da kapitalizm geli\u015firken b\u00f6yle bir s\u00fcre\u00e7 s\u00f6z konusuydu. Peki, Bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131 toplumlarda nas\u0131l bir seyir izlendi? \u0130ktisadi zihniyeti derinlemesine ele alan m\u00fctebahhirane \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n serdetti\u011fi kanaatler yerine bu konuyla ilgili oryantalist kal\u0131p yarg\u0131lar var tedav\u00fclde. Do\u011fulular\u0131n tembelli\u011fi, zaman\u0131 serapa ge\u00e7iri\u015fleri, dakik olmay\u0131\u015flar\u0131 gibi tespitler \u00fczerinden onlar\u0131n Protestan i\u015f eti\u011finin disiplinine sahip olmad\u0131klar\u0131na dair fikirler\/yarg\u0131lar hi\u00e7 teredd\u00fct edilmeksizin ortaya seriliyor.<\/p>\n
Do\u011fuyla ilgili bu Bat\u0131l\u0131 yarg\u0131lar Hindularla M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131, \u00c7inlilerle Japonlar\u0131 ayn\u0131 potaya atan bir yakla\u015f\u0131m\u0131n sonucuydu. Bir tarafta \u00e7al\u0131\u015fkan disiplinli Avrupal\u0131lar di\u011fer tarafta tembel ve y\u00f6netilmeye muhta\u00e7 Ortado\u011fulu ve Do\u011fulular. Bu oryantalist yarg\u0131lar\u0131n neye hizmet etti\u011fi ve isabetini tart\u0131\u015fmak ayr\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n konusu. Ama Allah’\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015fa m\u00fcdahil olu\u015fu ile ilgili genel bilgilerimiz \u00fczerinden, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n genel yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n Protestanl\u0131k \u00f6ncesi d\u00f6nemiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labiliriz. Her genellemenin d\u00fc\u015fmesi muhtemel hatalarla ilgili ele\u015ftiri hakk\u0131n\u0131 mahfuz tutarak neler s\u00f6yleyebiliriz?<\/p>\n
\u0130lk olarak “O her g\u00fcn bir i\u015ftedir” mealindeki ayet, alt\u0131 g\u00fcnde k\u00e2inat\u0131 yarat\u0131p pazar g\u00fcn\u00fc dinlenen Tanr\u0131 imaj\u0131ndan ba\u015fka bir yarat\u0131c\u0131 tasavvuruna imk\u00e2n veriyor. Di\u011fer taraftan b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya hayat\u0131n\u0131 lehv\u00fc l\u00fcb olarak g\u00f6ren bir anlay\u0131\u015f h\u00e2kimdir \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde. Bu d\u00fcnya hayat\u0131n\u0131n kendisi koskoca bir e\u011flence ve oyalanmad\u0131r zaten. Bu y\u00fczden insan kendisini as\u0131l hayata haz\u0131rlamal\u0131d\u0131r. Haz\u0131rlanmak demek \u00e7al\u0131\u015fmak demektir. Sadece ekonomik faaliyet olarak tan\u0131mlanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan “\u00e7al\u0131\u015fma”n\u0131n kendisi bizatihi ibadettir. M\u00fcmin bir i\u015ften bo\u015fal\u0131nca bir ba\u015fkas\u0131na sar\u0131l\u0131r ve b\u00f6ylece Rabbine kavu\u015funcaya kadar gayrete devam eder. Sanayi devrimi \u00f6ncesi M\u00fcsl\u00fcmanlar i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fma ibadet oldu\u011fu i\u00e7in ve m\u00fcminin b\u00fct\u00fcn hayat\u0131 ibadet olmas\u0131 gerekti\u011finden “bo\u015f zaman” kavram\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildir. Zaten Bat\u0131 Avrupa tarihinde de “bo\u015f zaman” kavram\u0131 kapitalist ekonomiye paralel bir geli\u015fmedir.<\/p>\n
Farkl\u0131 tarihsel tecr\u00fcbelere sahip olmas\u0131na ra\u011fmen bug\u00fcn k\u00fcreselle\u015fme ve teknolojinin ortak zaman\u0131 Do\u011fu’yu da Bat\u0131’y\u0131 da, hepimizi ortak bir tecr\u00fcbeye, ortak tav\u0131r al\u0131\u015flara zorluyor. O y\u00fczden Protestan bir arkaplan\u0131m\u0131z olmasa da ayn\u0131 kapitalist i\u015f mant\u0131\u011f\u0131na muhatab\u0131z, dolay\u0131s\u0131yla benzer “i\u015f\/e\u011flence” yakla\u015f\u0131mlar\u0131 bizi de ba\u011fl\u0131yor.<\/p>\n
E\u011flence k\u00fclt\u00fcr\u00fc, i\u015f g\u00fcnleri i\u00e7inde disipline edilen bedenin istek ve arzular\u0131na kendini kapt\u0131rma \u015feklinde tan\u0131mlanabilecek bir “da\u011f\u0131tma” anlay\u0131\u015f\u0131na dayan\u0131yor. Kapitalizmin \u00fcretkenlik mant\u0131\u011f\u0131 bunu gerektiriyordu. Ge\u00e7 kapitalizm ise “Pazar’\u0131 bile Cuma’la\u015ft\u0131rd\u0131” diyor Himanen. \u00c7\u00fcnk\u00fc art\u0131k pazar g\u00fcnleri t\u00fcketim i\u00e7in \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir zamana d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. E\u011flenmek de kapitalizmin kendi i\u00e7inde i\u015flevsel bir rasyonalite \u00e7er\u00e7evesine sahip. Tatil i\u00e7in al\u0131nan krediler, yap\u0131lan taksitler, turizmin \u00f6rg\u00fctleni\u015fi asl\u0131nda hepsi kapitalizmin damarlar\u0131ndaki hareketlili\u011fi art\u0131ran unsurlar. O y\u00fczden pazar g\u00fcnleri de yaz tatilleri de paket programlar halinde sunuluyor ge\u00e7 kapitalizmde. Tercih etmek, yani sunulan se\u00e7enekler aras\u0131ndan bir tercih yapmak e\u011flenmek i\u00e7in zorunlu.<\/p>\n
Bu durumda i\u015fin ac\u0131 taraf\u0131 tatil i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fanlar, tatilde de kapitalizme katk\u0131da bulunarak bir nevi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131n fark\u0131nda olmuyor. Ya da daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc, y\u0131l boyu \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken de “bo\u015f zaman” ge\u00e7irdiklerini idrak edemiyorlar.<\/p>\n
* Bu yaz\u0131, 05.07.2011 tarihinde ZAMAN gazetesinde yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" HAYAT B\u0130R konaklama yeri olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r pek \u00e7ok kadim k\u00fclt\u00fcrde. Peygamber Efendimiz yolcunun bir a\u011fa\u00e7 alt\u0131nda dinlenmesine benzetmi\u015ftir hayat\u0131. As\u0131l menzil ahirettir. Bug\u00fcn de hayat\u0131 bir bekleyi\u015f olarak kodlayan reklam sloganlar\u0131 var tedav\u00fclde. Ama ge\u00e7ip gitmekte olan hayatta kal\u0131c\u0131 tutamaklara y\u00f6nlendirmiyor bu sloganlar. D\u00fcnya ahiret i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan tarla, ahiret hasad\u0131n\u0131n tarlas\u0131 de\u011fil bu yakla\u015f\u0131mda. Pazar […]<\/p>\n","protected":false},"author":114,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"ppma_author":[356],"class_list":["post-90766","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazarlar"],"yoast_head":"\n