10.05.2012<\/p>\n
RUSYA’DA, PRUSYA’DA ve Avusturya-Macaristan \u0130mparatorlu\u011fu’nda 18 ve 19’uncu y\u00fczy\u0131lda geli\u015fen t\u00fcm “reform” hareketleri bu anlay\u0131\u015f\u0131n bir uzant\u0131s\u0131 olmu\u015ftur. Bat\u0131’n\u0131n Osmanl\u0131 i\u00e7in rakip olmaktan \u00e7\u0131karak “model” haline gelmesi, kameralist anlay\u0131\u015f\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 b\u00fcrokratik ayd\u0131n despotizminin Tanzimat d\u00f6neminde hakim y\u00f6netim yap\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturmas\u0131yla sonu\u00e7land\u0131. Saray ve Kalemiyye d\u0131\u015f\u0131nda geli\u015fen bu yeni “b\u00fcro” sahipleri, ‘Osmanl\u0131 merkezi’nin t\u00fcm\u00fcn\u00fc domine ederek ger\u00e7ek bir b\u00fcrokratik despotluk kurdular.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Gayrim\u00fcslim ve M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusun “liberal” ulus devlet modeli olarak kurgulanan Osmanl\u0131c\u0131l\u0131\u011fa dayal\u0131 Osmanl\u0131 devletiyle b\u00fct\u00fcnle\u015ftirilmesi, devletin bekas\u0131 (muhafaza-y\u0131 m\u00fclk) \u00fczerinden kurgulanan Osmanl\u0131 modernle\u015fmesinin \u00f6n\u00fcndeki temel “tahaddi” idi. Devletle \u00f6zde\u015fle\u015fen yeni b\u00fcrokrat s\u0131n\u0131f, bu \u00f6zde\u015fli\u011fe dayal\u0131 \u00e7\u0131kar birli\u011fini Tanzimat Ferman\u0131 ile g\u00fcvence alt\u0131na almakta gecikmedi. “Kul sistemi”nin siyaseten katl ve m\u00fcsadere gibi ara\u00e7lar\u0131 Ferman’la kald\u0131r\u0131l\u0131nca, b\u00fcrokratik ayd\u0131n despotizmi, hem idari hem de iktisadi anlamda kendisini koruma alt\u0131na almay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f ve Saray, iktidar denkleminin merkez \u00e7eperlerine do\u011fru kovulmu\u015ftu.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
E\u011fitimdeki reform program\u0131 da b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bu b\u00fcrokratik despotizmin ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131 “ayd\u0131n” memur s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n yeniden \u00fcretimini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lacak memur tipini yeti\u015ftirmeye y\u00f6nelikti. M\u00fchendishane, Harbiye, M\u00fclkiye ve T\u0131bbiye okullar\u0131 hep bu amaca mebniydi. \u0130dari \u00f6zerkli\u011fini “uzmanl\u0131\u011f\u0131yla” elde eden, servetlerini g\u00fcvence alt\u0131na alan ve kurduklar\u0131 okullarla y\u00f6netim tarzlar\u0131n\u0131 s\u00fcreklile\u015ftiren Osmanl\u0131 b\u00fcrokrat ayd\u0131nlar\u0131, art\u0131k devletin yeni sahibiydiler. Devletin bekas\u0131 onlar\u0131n da bekas\u0131 anlam\u0131na gelmekteydi. Bu \u00f6zde\u015flik, Cumhuriyet’e de intikal eden ve bug\u00fcn art\u0131k ya\u015fama sava\u015f\u0131 veren merkezi vesayet sisteminin can damar\u0131d\u0131r. Cumhuriyet Halk Partisi karizmatik otoriteye dayal\u0131 Cumhuriyet’i b\u00fcrokratik iktidar \u00fczerinde temellendirmi\u015f, ta\u015frada zorunlu olarak i\u015fbirli\u011fi yapmak durumunda kald\u0131\u011f\u0131 e\u015fraf\u0131, b\u00fcrokratik iktidar\u0131n kontrol\u00fcnde tutarak, hikmet-i h\u00fck\u00fcmetten hukuk devletine gidebilecek yollar\u0131 uzun s\u00fcre kapal\u0131 tutmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u00fczden, \u00f6zellikle b\u00fcrokrasinin \u00fcst kesimi, her zaman CHP’yi koruyup kollam\u0131\u015ft\u0131r. Ordunun kurmay s\u0131n\u0131f\u0131 ile \u00fcniversiteler ve \u00fcst yarg\u0131 kurumlar\u0131, uygulamalar\u0131yla bunu her vesile ile izhar etmi\u015flerdir.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
27 May\u0131s darbesinden sonra, haz\u0131rlanan yeni anayasa, Tanzimat Ferman\u0131 gibi, bir taraftan temel hak ve h\u00fcrriyetler cilas\u0131yla parlarken, ger\u00e7ekte b\u00fcrokrasinin iktidar\u0131n\u0131 teminat alt\u0131na alan g\u00fcvence ve mekanizmalar i\u00e7ermi\u015ftir. 1961 anayasas\u0131, egemenli\u011fin kullan\u0131m\u0131n\u0131, karizmatik otoritenin yoklu\u011funda, art\u0131k genel iradeyi de\u011fil herkesin iradesini temsil etti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc halktan alarak yetkili kurullara devretmi\u015ftir. Bu, eski vesayet sisteminin, yeni mekanizmalarla g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi. Kom\u00fcnistlerin, kom\u00fcnizmin b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya hakim olmas\u0131 durumuna “bar\u0131\u015f” demeleri gibi, vesayet sisteminin g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 da, ironik bir \u015fekilde “hukuk devleti” cilas\u0131 ile parlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. D\u00fczen ayn\u0131yd\u0131; devletin maslahat\u0131 hukuk devleti ambalaj\u0131na sar\u0131larak “\u015fekerlendirilmi\u015f,” sadece vesayet edenlere yeni isimler eklenmi\u015fti. Celal Bayar, 1961 anayasas\u0131n\u0131n bu \u00e7ok ortakl\u0131 egemenlik yap\u0131s\u0131n\u0131, “T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n” yan\u0131na, b\u00fcrokratik despotizmin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 olan “b\u00fcrokratlar ve ayd\u0131nlar\u0131n” eklenmesine imkan verilmesi olarak de\u011ferlendirmi\u015fti.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Modern okullarda yeti\u015fen devletin yeni sahipleri, Osmanl\u0131 devletinin bir ulus devlete evrilmesi s\u00fcrecinde, modern bilimi hakikatin mihenk ta\u015f\u0131 olarak kabul eden yakla\u015f\u0131m\u0131 benimseyerek, pozitivizmi modernle\u015fmenin dini haline getirdiler. Osmanl\u0131 modernle\u015fmesini, Osmanl\u0131 klasik y\u00f6netim sisteminin hikmet-i h\u00fck\u00fcmet\/devlet maslahat\u0131 \u00fczerine m\u00fcesses referans sistemini aynen tevar\u00fcs ederek b\u00fct\u00fcn\u00fcyle sek\u00fclerle\u015ftirdiler. Bu y\u00fczden devlet maslahat\u0131n\u0131 \u00f6nceleyen, dolay\u0131s\u0131yla yeni memurlar s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n stat\u00fc ve \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 teminat alt\u0131na alan e\u011fitim sistemi, yeni ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131n en \u00f6nemli \u00fcreticisi haline geldi. Cumhuriyet d\u00f6neminde uzun s\u00fcre h\u00fck\u00fcm s\u00fcren “m\u00fclkiye-T\u00fcrkiye” \u00f6zde\u015fli\u011fi bunun bir yans\u0131mas\u0131d\u0131r. Sek\u00fcler beyaz T\u00fcrk s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 konumunun en \u00f6nemli ayaklar\u0131ndan birini, modern e\u011fitime ula\u015fma \u00f6ncelikleri hatta neredeyse tekeli meydana getirmekteydi. E\u011fitim sistemi \u00e7o\u011fulcu hale gelip yayg\u0131nla\u015ft\u0131k\u00e7a, bu tekel k\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve imtiyazl\u0131 az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n e\u011fitimle yeniden \u00fcretilen bu tekeli \u00f6zellikle, 1980 sonras\u0131nda geli\u015fmeye ba\u015flayan \u00e7e\u015fitlenme ve \u00fcniversite e\u011fitiminin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131yla \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde ortadan kalkm\u0131\u015ft\u0131r. Hat\u0131rlanaca\u011f\u0131 gibi, M\u00fclkiye’nin memur olma tekeli, \u00f6zellikle de kaymakaml\u0131k hakk\u0131 ancak 1987’de \u00e7\u0131kar\u0131lan bir kanunla, \u00f6nce \u0130stanbul Siyasal mezunlar\u0131na, sonra da t\u00fcm \u0130\u0130BF mezunlar\u0131na genellenebilmi\u015fti. D\u0131\u015fi\u015fleri meslek memurlu\u011funda bu tekelin k\u0131smen de olsa k\u0131r\u0131lmas\u0131 ancak 2002’den sonra, AK Parti iktidarlar\u0131 d\u00f6neminde ger\u00e7ekle\u015febilmi\u015ftir.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Osmanl\u0131 kameralizminde orta s\u0131n\u0131f\u0131 olu\u015fturacak bir burjuvazi olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, yeni memurlar s\u0131n\u0131f\u0131 bu rol\u00fc de \u00fcstlendi. Cumhuriyet bu miras \u00fczerine kuruldu. Y\u00f6netilen s\u0131n\u0131f art\u0131k reaya ya da teb’a de\u011fil, “vatanda\u015flardan” olu\u015fan halk s\u0131n\u0131f\u0131yd\u0131. Buradaki vatanda\u015fl\u0131k kat\u0131l\u0131m\u0131 ima etse de, ger\u00e7ekte durum b\u00f6yle de\u011fildi. Plebisiter (se\u00e7imlere dayal\u0131) demokrasinin me\u015fruiyet arac\u0131 olarak kullan\u0131lan halk\u0131n iradesi, \u015eef taraf\u0131ndan temsil edilmekteydi. \u015eef halk\u0131 kapsad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, halk iradesi yan\u0131labilirdi ama \u015eef’in iradesi mutlak yan\u0131lmazl\u0131\u011fa sahipti. Halk iradesi “herkesin iradesi”nden ibaretti. Onu “genel irade”\/ma\u015feri vicdan\/milli irade haline getiren nitelik, bilge kanun koyucu olarak \u015eef’in kamu yarar\u0131n\u0131 tayin eden “karizmatik” otoritesine dayanarak s\u00fcreci istikametlendirmesiydi.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Tanzimat d\u00f6neminde ortaya \u00e7\u0131kacak b\u00fcrokratik despotizmin kendini me\u015frula\u015ft\u0131rma unsurlar\u0131ndan biri de, devletin bekas\u0131n\u0131n ancak kendileriyle m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fine duyduklar\u0131 inan\u00e7t\u0131. Y\u00f6netme hakk\u0131n\u0131n sadece kendilerine ait oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen bu “katip” ve “memur” s\u0131n\u0131f\u0131, Cumhuriyet d\u00f6neminde “\u00e7a\u011fda\u015f uygarl\u0131k” olarak tan\u0131mlanan “g\u00fcl\u00fc ve dikeniyle Bat\u0131l\u0131la\u015fma” projesinin gerekleri halka mal olana kadar bu vesayetin devam etmesi gerekti\u011fine kani idiler. “Akl\u0131n\u0131 kullanma r\u00fc\u015fd\u00fcne” ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda yani Bat\u0131l\u0131 gibi oldu\u011funda elbette art\u0131k vesayet etme ihtiyac\u0131 ortadan kalkacakt\u0131. B\u00f6yle bir \u015fey ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fine ve muhtemelen de ger\u00e7ekle\u015fmeyece\u011fine g\u00f6re, vesayet teorisinin asl\u0131nda ge\u00e7ici de\u011fil kal\u0131c\u0131 bir b\u00fcrokratik despotizmin kayna\u011f\u0131 oldu\u011fu anla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Devlet Tiyatrolar\u0131 ile ilgili s\u00fcren tart\u0131\u015fmada bu s\u00fcrecin yans\u0131malar\u0131n\u0131 bulmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Atat\u00fcrk’\u00fcn “alt\u0131 kaval \u00fcst\u00fc \u015fi\u015fhane” diyerek “Turan k\u0131yafetiyle” alay etmesi gibi, halk ve sanat m\u00fcziklerinin horlanmas\u0131 ama opera, bale, senfoni orkestras\u0131 ve tiyatronun “T\u00fcrkle\u015ftirilmesi” gibi uygulamalar Ayd\u0131nlanmac\u0131 vesayetin tezah\u00fcrleriydi. “Bidon kafal\u0131”, “g\u00f6be\u011fini ka\u015f\u0131yan adam” olarak resmedilen, s\u0131kma ba\u015fl\u0131 olmakla a\u015fa\u011f\u0131lanan, M\u00fcjdat Gezen’in \u015fahs\u0131nda k\u0131sa pa\u00e7al\u0131 pantolon giyip alt\u0131ndaki beyaz \u00e7orab\u0131 te\u015fhir eden, Bat\u0131l\u0131 sanat ve keyfetme bi\u00e7imlerinden nasibini almam\u0131\u015f olmakla su\u00e7lananlar\u0131n tiyatroya itibar etmemesini bir gerilik i\u015fareti olarak de\u011ferlendirenler, i\u015fte bu se\u00e7kinci b\u00fcrokratik despotizmin sanat aya\u011f\u0131nda varl\u0131klar\u0131n\u0131 devam ettirmeye \u00e7al\u0131\u015fanlard\u0131r. “Sanat” ad\u0131 verilen faaliyetlerle u\u011fra\u015fman\u0131n kendilerini “\u00fcst insan” haline getirdi\u011fine inanan, halk\u0131n de\u011ferlerini yine halk\u0131n vergilerinden beslenerek horlayanlar i\u00e7in art\u0131k deniz bitmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. 200 y\u0131ld\u0131r “ayd\u0131nlatmaya”, “akl\u0131n\u0131 kullanma cesaretini” kazand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 “g\u00fcruhlar”\u0131n bunlar\u0131n sanat verimlerine piyasa \u015fartlar\u0131nda itibar etme dereceleri, onlar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n da g\u00f6stergesi olacakt\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Tiyatrolar\u0131n \u00f6zelle\u015ftirmesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlara vesayet siteminin en \u00f6nemli fig\u00fcrlerinden \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc’den bir hat\u0131rlatma yapal\u0131m. Atat\u00fcrk’\u00fcn Hususiyetleri isimli kitab\u0131nda K\u0131l\u0131\u00e7 Ali \u015f\u00f6yle bir anekdot aktar\u0131r: “Bir g\u00fcn toplanm\u0131\u015f olan ve benim de dahil oldu\u011fum bir f\u0131rka divan\u0131nda, \u0130malat-\u0131 Harbiye fabrikas\u0131nda yap\u0131lan kadro dolay\u0131s\u0131yla a\u00e7\u0131kta b\u0131rak\u0131lan amelelerin vaziyeti m\u00fczakere mevzuu olurken \u0130smet Pa\u015fa’n\u0131n ameleyi himaye eden Recep Peker merhuma k\u0131zarak: ‘Hakimiyet-i milliye, efkar-\u0131 umumiye s\u00f6zleri bir lafz-\u0131 muraddan ve birtak\u0131m s\u00fcsl\u00fc kelimelerden ibarettir. B\u00f6yle bir \u015fey yoktur. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada cari ve mukadder oldu\u011fu gibi mesele, okur yazar denilen ekalliyetin okumas\u0131, yazmas\u0131 olmayan ekseriyeti idare etmesidir. Ekalliyet denilen okur yazarlar\u0131n da ba\u015flar\u0131na menfaat yular\u0131n\u0131 ge\u00e7irip hazine yemli\u011fine ba\u011flad\u0131n m\u0131, b\u00fct\u00fcn idare yoluna girer ve muntazam i\u015fler!'”<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130smet Pa\u015fa ayd\u0131nlanman\u0131n yolunu gayet a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde tarif ediyor: Hazine yemli\u011finden ba\u015f\u0131n\u0131z\u0131 kald\u0131r\u0131p menfaat yular\u0131n\u0131 kopart\u0131n. Para alan talimat da al\u0131r, unuttunuz mu? Bu hat\u0131rlat\u0131l\u0131nca, rahats\u0131z olmak etik midir? Vesayet sistemi, h\u00fccrelerine kadar \u00e7at\u0131rdama i\u015faretleri veriyor. Silahl\u0131 ve c\u00fcbbeli koruyucular\u0131n yoklu\u011funda durum pek i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor, do\u011frusu.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\u00a9\u00a02021 karakalem.net, Ahmet Y\u0131ld\u0131z<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
10.05.2012 RUSYA’DA, PRUSYA’DA ve Avusturya-Macaristan \u0130mparatorlu\u011fu’nda 18 ve 19’uncu y\u00fczy\u0131lda geli\u015fen t\u00fcm “reform” hareketleri bu anlay\u0131\u015f\u0131n bir uzant\u0131s\u0131 olmu\u015ftur. Bat\u0131’n\u0131n Osmanl\u0131 i\u00e7in rakip olmaktan \u00e7\u0131karak “model” haline gelmesi, kameralist anlay\u0131\u015f\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 b\u00fcrokratik ayd\u0131n despotizminin Tanzimat d\u00f6neminde hakim y\u00f6netim yap\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturmas\u0131yla sonu\u00e7land\u0131. Saray ve Kalemiyye d\u0131\u015f\u0131nda geli\u015fen bu yeni “b\u00fcro” sahipleri, ‘Osmanl\u0131 merkezi’nin t\u00fcm\u00fcn\u00fc domine ederek […]<\/p>\n","protected":false},"author":22,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"ppma_author":[204],"class_list":["post-90055","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazarlar"],"yoast_head":"\n