09.02.2009<\/p>\n
Mahluk olma noktas\u0131nda e\u015fitlik=Mabudiyetten uzak olma noktas\u0131nda e\u015fitlik<\/i><\/p>\n
I. G\u0130R\u0130\u015e : \u201c\u0130MKANSIZIN \u0130MKANI\u201d<\/b><\/p>\n
BU \u00c7ALI\u015eMADA, Said Nursi\u2019nin \u201cEne\u201d konusundaki m\u00fclahazalar\u0131ndan hareketle, te\u015febb\u00fch-\u00fc bi\u2019l vacip (teomorfizm)*1 d\u00fc\u015f\u00fcncesi etraf\u0131nda, N\u00fcb\u00fcvvet gelene\u011fi kar\u015f\u0131s\u0131nda konumland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Felsefi gelene\u011fe y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftiriyi de\u011ferlendirecek ve bu \u00e7er\u00e7evede antik Yunan toplumundaki Tanr\u0131-insan ili\u015fkisine ve bunun Platon ve Aristo\u2019da ele al\u0131n\u0131\u015f bi\u00e7imine bakaca\u011f\u0131z.<\/p>\n
Said Nursi, insanl\u0131k tarihini felsefe*2 ve n\u00fcb\u00fcvvet gelenekleri etraf\u0131nda de\u011ferlendirir ve bunu da insan\u0131n talip oldu\u011fu\/kabul etti\u011fi emanetin*3 bir vechesi olan \u201cene\u201dyi anlama bi\u00e7imiyle ili\u015fkilendirir. Ona g\u00f6re Felsefe gelene\u011fi, insana verilen \u201cTanr\u0131ym\u0131\u015f gibi yapabilme\/benlik\/ene\u201d duygusunun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, emanetin verilme esprisine uygun olarak, Yarat\u0131c\u0131y\u0131 tan\u0131maya d\u00f6n\u00fck nisb\u00ee, itibar\u00ee, ariz\u00ee mahiyette bir \u00f6l\u00e7\u00fc birimi olmaktan \u00e7\u0131kararak, varl\u0131\u011f\u0131 kendinden olan, asl\u00ee ve hakik\u00ee bir v\u00fccuda sahip, amac\u0131 (telos) Yarat\u0131c\u0131n\u0131n isimlerine en g\u00fczel \u015fekilde ayinedarl\u0131k etmek yerine kendini kendinde ger\u00e7ekle\u015ftirmek olan bir bi\u00e7ime d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek, \u201cesass\u0131z ve \u00e7\u00fcr\u00fck\u201d bir \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.*4<\/p>\n
Said Nursi, ele\u015ftirel ve pozitivist felsefe geleneklerini N\u00fcb\u00fcvet gelene\u011fine \u00e7ok daha uzak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in bir tarafa b\u0131rakarak, ak\u0131lc\u0131, \u00f6zellikle de Aristocu\/Me\u015f\u015fai felsefe gelene\u011fine ve bunun M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyadaki izleyicilerine ele\u015ftiriler y\u00f6neltir.Bu ele\u015ftirilerin en \u00f6nemlilerinden biri \u201cTe\u015febb\u00fch-\u00fc bi\u2019l vacip\u201d problemiyle ilgilidir. Felsefe gelene\u011finin en b\u00fcy\u00fck \u00fcstadlar\u0131 olan antik Yunan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri Platon ve Aristo ile onlar\u0131 \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na ta\u015f\u0131yan \u0130bn-i Sina ve Farabi gibi filozoflar, insan-Tanr\u0131 mahiyet ay\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131ran etik bir duru\u015f \u00f6nermi\u015flerdir. Bu duru\u015f \u015fudur: \u201c\u0130nsaniyetin gayet\u00fc\u2019l gayat\u0131 te\u015febb\u00fch-\u00fc bi\u2019l vacibtir, yani Vacib\u00fc\u2019l V\u00fccuda benzemektir.\u201d*5 Eneye ger\u00e7eklik atfederek ki\u015finin \u201chevas\u0131n\u0131 ilah edinmesini,\u201d kendisini Tanr\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 \u00f6neren bu duru\u015f kar\u015f\u0131s\u0131nda N\u00fcb\u00fcvvet gelene\u011fi, hem \u015fahs\u00ee hem de toplumsal \u00f6l\u00e7ekte hedeflenecek amac\u0131 (telos), ilah\u00ee ahl\u00e2k ile yani y\u00fcksek seciyelerle ahl\u00e2klanmak (insan-\u0131 k\u00e2mil) olarak ortaya koyar. \u201cAllah\u2019\u0131n ahlak\u0131 ile ahl\u00e2klan\u0131n\u0131z\u201d mealindeki hadis*6 bu hususa i\u015faret eder. Bu anlay\u0131\u015f, ki\u015finin yer ald\u0131\u011f\u0131 varl\u0131k d\u00fczlemi (m\u00fcmkinat)nin niteliklerine uygun olarak g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve eksikli\u011fini idrak ederek, vacip(zorunlu) varl\u0131k d\u00fczleminde yer alan sonsuz g\u00fc\u00e7l\u00fc, zengin ve her t\u00fcrl\u00fc ihtiya\u00e7tan azade olan Yarat\u0131c\u0131ya y\u00f6nelip, emanetin gere\u011fi olarak Ona kullu\u011funu sunmas\u0131yla kendisini ortaya koyar. Bu anlay\u0131\u015f\u0131n \u0130bn-i Arabi\u2019den itibaren \u0130slam tasavvufundaki adland\u0131rmas\u0131 \u201cinsan-\u0131 k\u00e2mil\u201ddir. Bu anlay\u0131\u015fta insan\u0131n telosunu ger\u00e7ekle\u015ftirmesi, noksanlardan ar\u0131narak kendi \u201ckemalini\u201d bulmas\u0131, kullu\u011funu mutlak d\u00fczeye \u00e7\u0131karmas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fir. Eneye ger\u00e7eklik atfetti\u011fimiz her an, hal ve tutum m\u00fcmk\u00fcn\u2019den v\u00fccub alan\u0131na do\u011fru dikey bir s\u0131\u00e7rama yani Tanr\u0131la\u015fma \u00e7abas\u0131d\u0131r. \u201c\u0130mkan aleminden\u201d \u201cv\u00fccup alemine\u201d dikey s\u0131\u00e7rama bi\u00e7iminde ortaya \u00e7\u0131kan bu tutum, ancak Felsefe gelene\u011finin \u201cTanr\u0131-insan\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde s\u00f6z konusu olabilir.<\/p>\n
\u201c\u0130nsan-\u0131 kamil\u201danlay\u0131\u015f\u0131, ifadesini Kur\u2019an\u2019da bulan, insan ve Rabbi aras\u0131ndaki bir s\u00f6zle\u015fmede k\u00f6k\u00fcn\u00fc bulur. \u0130nsan ve Yarat\u0131c\u0131 aras\u0131ndaki bu akdi, Kur\u2019an \u015f\u00f6yle ifade eder: \u201cK\u0131yamet g\u00fcn\u00fcnde, \u201cBiz bundan habersizdik\u201d demeyesiniz diye Rabbin Adem o\u011fullar\u0131ndan, onlar\u0131n bellerinden z\u00fcrriyetlerini ald\u0131 ve onlar\u0131 kendilerine \u015fahit tuttu ve dedi ki: \u201cBen sizin Rabbiniz de\u011fil miyim?\u201d (Onlar da), Evet (Rabbimiz oldu\u011funa) \u015fahit olduk\u201d dediler.\u201d*7 Ayette ge\u00e7en \u201celestu birabbikum\u201d ifadesi M\u00fcsl\u00fcman bilincine y\u00fczy\u0131llar boyunca damgas\u0131n\u0131 vurmu\u015f ve tasavvuf ve edebiyatta derin iz b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ayete g\u00f6re, t\u00fcm insanl\u0131k, yarat\u0131l\u0131\u015f ilkesi olarak Allah\u2019\u0131n rububiyetini ikrar etmi\u015ftir. Yani insan tabiat\u0131 esas itibariyle fail de\u011fil m\u00fcnfail olarak teomorfiktir. Allah\u2019\u0131 tan\u0131mak tabii durumda olmakt\u0131r. Ger\u00e7ekten de, Allah insan\u0131 en g\u00fczel surette yaratm\u0131\u015f*8 ve yery\u00fcz\u00fcndeki her \u015feyi ona musahhar k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.*9 Bu teshir, insan\u0131n iktidar\u0131ndan de\u011fil, Allah\u2019\u0131n emrinden kaynaklan\u0131r.*10 Depremler, seller, tayfunlar, kurakl\u0131k, k\u0131tl\u0131k vs. i\u015fte bu teshirin Celal diliyle tefhimidir. \u0130nsan\u0131n bu \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, yapt\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131 Allah kat\u0131nda hesap verecek olmas\u0131yla ili\u015fkilidir. Bu hesap sorumlulu\u011fu insan\u0131n bidayette \u201cemanet\u201di y\u00fcklenmeyi kabul etmesi sebebiyledir. \u201cG\u00f6klerin ve yerin tasarrufu kendisinde\u201d olan Allah, insan\u0131 yery\u00fcz\u00fcnde kendisine \u201chalife\u201d*11 k\u0131larak ona da tasarruf izni vermi\u015f ve bu izni nas\u0131l kullanmas\u0131 gerekti\u011fini de \u015feriatlar\u0131yla a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r.Bu \u015feriat hem kelam\u00ee hem de kevn\u00eedir; Kur\u2019an kainattan \u201cay\u00e2t\u201d (i\u015faretler, semboller) olarak bahseder. Dolay\u0131s\u0131yla tabiat insan\u0131n heveslerinin oyunca\u011f\u0131 de\u011fil, muayyen bir ama\u00e7 i\u00e7in kendisine teshir edilmi\u015f, bu teshiri kendi diliyle ifade eden bir \u015feriat kitab\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 isimlendirme Kur\u2019an c\u00fcmleleri i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Dolay\u0131s\u0131yla insan, kendisine mutlak iktidar atfedip tabiata tahakk\u00fcmde bulunamaz.*12<\/p>\n
Bu k\u0131sa giri\u015ften sonra, Antik Yunan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinden Platon ve Aristo\u2019da insan\u0131n Tanr\u0131ya benzemeyi kendisine ya\u015fama amac\u0131 olarak se\u00e7mesinin \u00f6nerilmesi \u015feklinde ortaya \u00e7\u0131kan te\u015febb\u00fch-\u00fc bi\u2019l vacip anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n k\u00f6klerine ve Platon ve Aristo\u2019daki ifade edili\u015f bi\u00e7imine bakabiliriz.*13<\/p>\n
I<\/b><\/p>\n
A. ANT\u0130K YUNAN TOPLUMUNDA ANTROPOMORF\u0130K TANRI KAVRAMI<\/b><\/p>\n
Antik Yunan dininin 12 b\u00fcy\u00fck tanr\u0131s\u0131 vard\u0131. Bu tanr\u0131lar\u0131n tamam\u0131 insani \u00f6zellikleri haiz tanr\u0131lard\u0131. Bu 12 tanr\u0131dan baz\u0131lar\u0131n\u0131n birden fazla ki\u015fili\u011fi vard\u0131. Her polis\u2019in yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve y\u00fcceltilmesi gereken kendi koruyucusu\/koruyucular\u0131 vard\u0131. Ba\u015f tanr\u0131 Zeus\u2019un taht\u0131 Olympos\u2019tayd\u0131. Zeus y\u0131ld\u0131r\u0131mlar\u0131 ve f\u0131rt\u0131nalar\u0131yla g\u00f6k tanr\u0131s\u0131yd\u0131. Kaderi tayin eden g\u00fc\u00e7 olarak hem cennette hem de d\u00fcnyada adalet da\u011f\u0131t\u0131rd\u0131 .Zeus\u2019un kar\u0131s\u0131 Hera onun ilk ve son a\u015fk\u0131d\u0131r, ama Zeus sad\u0131k ve vefal\u0131 de\u011fildir. Hermes tanr\u0131lar\u0131n habercisi, yer alt\u0131 d\u00fcnyas\u0131na ruhlar\u0131n ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 ve el de\u011fmemi\u015f k\u0131rlardaki s\u0131\u011f\u0131rtma\u00e7 ve \u00e7obanlar\u0131n tanr\u0131s\u0131d\u0131r.Bir \u00e7ift\u00e7i iyi bir \u00fcr\u00fcn i\u00e7in Demeter\u2019e, bir denizci g\u00fcvenli bir yolculuk i\u00e7in Poseidon\u2019a adak adard\u0131; \u00e7\u00fcnk\u00fc Demeter ekin tanr\u0131\u00e7as\u0131yd\u0131: kay\u0131p k\u0131z\u0131 i\u00e7in yas tutmas\u0131 k\u0131\u015fa sebep olur, k\u0131z\u0131 gelince de bahar gelirdi. Poseidon ise depremin, denizin ve atlar\u0131n tanr\u0131s\u0131yd\u0131. Atina\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck tanr\u0131\u00e7as\u0131 olan Athena, gen\u00e7 ve cesurlar\u0131n hamisi, \u015fehrin b\u00fct\u00fcn sanatkar ve zanaatkarlar\u0131n\u0131n koruyucusu ve sava\u015f tanr\u0131\u00e7as\u0131d\u0131r. Apollon gen\u00e7lik dolu kuvvetin sembol\u00fcd\u00fcr. Tutkulu, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve tehlikelidir. Kehanet tanr\u0131s\u0131d\u0131r. A\u015fk tanr\u0131\u00e7as\u0131 Afrodit, \u015farap tanr\u0131s\u0131 Dionysos\u2019tu. 12 Tanr\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda say\u0131s\u0131z k\u00fc\u00e7\u00fck tanr\u0131 vard\u0131.*14<\/p>\n
Yunan felsefecilerinin Tanr\u0131 kavram\u0131 Eski Yunan dini ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Eski Yunan dini hi\u00e7bir entelekt\u00fcel muhteva i\u00e7ermeyen bir dindi. Homerci politeizm bir tanr\u0131lar ailesi tasavvuru ortaya koymaktayd\u0131. Bu ailenin ba\u015f\u0131nda her \u015feye kadir olan ama her \u015feyi bilmekten ya da m\u00fc\u015ffik ve kerim olmaktan uzak bir baba olan Zeus bulunmaktayd\u0131. Zeus\u2019un k\u0131skan\u00e7 kar\u0131s\u0131 Hera ve bazen itaatk\u00e2r ama \u00e7o\u011fu defa isyank\u00e2r ve sahtek\u00e2r g\u00fczel o\u011fullar\u0131 ve k\u0131zlar\u0131, bu aile tablosunun di\u011fer fertleriydi. Bu ailenin, mutlak kudret sahibi ve \u00f6l\u00fcms\u00fcz olmak d\u0131\u015f\u0131nda, uyumsuz be\u015feri bir aileden hi\u00e7bir fark\u0131 bulunmamaktayd\u0131. Aristokrat bir toplumun yans\u0131tmalar\u0131 olarak, zaman i\u00e7erisinde hem y\u00f6neticiler hem de a\u015fa\u011f\u0131 tabakadan olanlar taraf\u0131ndan benimsenmi\u015flerdi. Yunan siteleri b\u00fct\u00fcn\u00fcyle demokratik hale geldi\u011finde bile, bu aristokratik tanr\u0131lardan, \u00f6zellikle de her sitenin kendi koruyucusu olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc tanr\u0131lardan vazge\u00e7ilmemi\u015fti.<\/p>\n
Bu tanr\u0131lardan daha eski olan, \u00f6nceleri onlara tabi iken sonralar\u0131 g\u00fc\u00e7lerini yeniden kazanan, ele ge\u00e7irilen toplumlar\u0131n tapt\u0131\u011f\u0131 tabiat \u00fcst\u00fc kuvvetler, b\u00fcy\u00fc tanr\u0131lar\u0131, bat\u0131l inan\u00e7lar, korku ve ruhlar alemi bu tablonun m\u00fctemmim c\u00fczleriydi. \u0130\u015fgalci Yunanlar bazen \u015fiddet kullanarak da olsa, bu tanr\u0131lar\u0131 ve onlara inananlar\u0131 saf d\u0131\u015f\u0131 ettiler. Delfi tap\u0131na\u011f\u0131nda, daha \u00f6nceki yer tanr\u0131s\u0131 Piton \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, onun yerini Apollon alm\u0131\u015ft\u0131. Ancak Piton\u2019un alem-i ervahtaki ruhu, k\u0131skan\u00e7l\u0131k sa\u00e7an sihirli kuruntular\u0131 Apollon\u2019un mabedine g\u00f6ndermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu kuruntular Pitoncu rahipleri hezeyana itmekte ve rahiplerinin s\u00f6ylediklerini kehanete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmekteydi. Ancak konu\u015ftu\u011funda, Piton vas\u0131tas\u0131yla konu\u015fan Apollon\u2019du. T\u00fcm Yunanistan\u2019da k\u00fcltler aras\u0131ndaki bu etkile\u015fimin izlerine rastlanabilir. Bu y\u00fczden \u00e7eli\u015fki ve \u00e7at\u0131\u015fma sadece Yunan dininin de\u011fil, genel olarak Yunan d\u00fc\u015f\u00fcncesinin de ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/p>\n
B\u00fct\u00fcn bu tabloya tarih boyunca her site ve her k\u00f6y\u00fcn kendine ait sayd\u0131\u011f\u0131 muhtelif k\u00fcltler, tanr\u0131lar ve rit\u00fceller de eklenmelidir. Bu inan\u00e7lar, yerle\u015fim yerinin i\u00e7erde ya da k\u0131y\u0131da, do\u011fuda ya da bat\u0131da, Trakya\u2019da ya da Kuzey Afrika\u2019da olu\u015funa g\u00f6re de de\u011fi\u015fiklikler g\u00f6stermekteydi. Eski Yunan co\u011frafyas\u0131n\u0131 \u00e7evreleyen di\u011fer toplumlar\u0131n inan\u00e7 etkilerinin de hesaplanmaya kat\u0131lmas\u0131 \u015fartt\u0131r: hayvan-tanr\u0131lar\u0131 ve kadim bilgiyi i\u00e7eren M\u0131s\u0131r, tabiat g\u00fc\u00e7lerini b\u00fcy\u00fcye dayal\u0131 g\u00fc\u00e7leriyle kontrol ettiklerine inan\u0131lan b\u00fcy\u00fcc\u00fcler hiyerar\u015fisi ve astrolojileriyle Pers ve Babil, kahinleriyle \u0130skitler, hayvana tapma ve insan kurban etme gelenekleriyle Girit vd. Yunan filozoflar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bu etkiler g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nmadan tam olarak de\u011ferlendirilemez.*15<\/p>\n
B. PLATON\u2019DA TANRI ANLAYI\u015eI<\/b><\/p>\n
Antik d\u00fc\u015f\u00fcncenin en \u00f6nemli temsilcisi Platon\u2019un Tanr\u0131 kavram\u0131 iki bile\u015fenden olu\u015fur: ele\u015ftirel-haz\u0131rl\u0131k bile\u015feni ve in\u015fa bile\u015feni. Platon, \u00f6nce Devlet\u2019te bize tanr\u0131\u2019n\u0131n ne olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131r; sonra \u00f6zellikle Timaeus\u2019ta Tanr\u0131\u2019n\u0131n ne oldu\u011funu ve ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye \u00e7abalar.<\/p>\n
Devlet\u2019in \u00fcnl\u00fc pasajlar\u0131ndan birinde (379), Sokrat e\u011fitim tart\u0131\u015fmas\u0131na, \u00e7ocuklara anlat\u0131lan Tanr\u0131lara ili\u015fkin hikayelerden \u015fikayet ederek ba\u015flar. Homer, Hesiod ve di\u011fer ozanlar tanr\u0131lar hakk\u0131nda ger\u00e7ek olmayan meseller uydurmu\u015flard\u0131r. Bu hikayelerin bir \u00e7o\u011fu hem yanl\u0131\u015f hem de \u00e7irkindir; tanr\u0131lara korkun\u00e7 cinayetler ve bitip t\u00fckenmek bilmeyen sava\u015flar ve kavgalar isnad ederler. Buradaki anlat\u0131mlar allegorik bile olsa, bunlar \u00e7ocuklara anlat\u0131lmamal\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7ocuklar ger\u00e7ekle temsili\/allegoriyi birbirinden ay\u0131rt edemez. Ozanlar\u0131n uymas\u0131 gereken yasa, Tanr\u0131 nas\u0131lsa onu \u00f6yle temsil etmektir. Bu, tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011finden \u201ck\u00f6t\u00fc\u201d ve \u201columsuz\u201d olan her \u015feyin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na gelir:<\/p>\n
\u201cTanr\u0131 saf iyiliktir ve k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn m\u00fcsebbibi de\u011fildir. Bu sebeple insan\u0131n ba\u015f\u0131na gelen her \u015feyin sebebi Tanr\u0131 de\u011fildir. \u00c7ok az \u015feyin sebebi Tanr\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z iyi \u015feyler k\u00f6t\u00fc \u015feylere oranla \u00e7ok daha azd\u0131r. \u0130yilikler Tanr\u0131ya atfedilirken, k\u00f6t\u00fcl\u00fckler tanr\u0131ya de\u011fil di\u011fer ba\u015fka sebeplere nisbet edilmelidir.<\/p>\n
E\u011fer \u00e7ekilen ac\u0131lar\u0131n sebebi tanr\u0131ysa, bu do\u011fru ve iyi olmal\u0131d\u0131r; \u00e7ekilen ac\u0131, ac\u0131 \u00e7ekenlere faydal\u0131 olan bir ac\u0131 olmal\u0131d\u0131r, yoksa Tanr\u0131\u2019dan kaynaklanm\u0131yor demektir.\u201d*16<\/p>\n
\u201cTanr\u0131, b\u00fcy\u00fcc\u00fcler gibi, farkl\u0131 zamanlarda farkl\u0131 bi\u00e7imler almaz; Kendi bi\u00e7iminde m\u00fcstakar kal\u0131r.<\/p>\n
Tanr\u0131 yalan s\u00f6yleyemez ya da aldatamaz.\u201d*17<\/p>\n
\u00d6zetle:<\/p>\n
\u201cTanr\u0131 s\u00f6z ve fiillerinde basit ve do\u011frudur; kendisini de\u011fi\u015ftirmez. Fantaziler ya da s\u00f6zler veya uyan\u0131kl\u0131k halinde ya da r\u00fcyada i\u015faretler g\u00f6ndermek suretiyle ba\u015fkalar\u0131n\u0131 aldatmaz.\u201d*18<\/p>\n
Yar\u0131-tanr\u0131lara ve kahramanlara zay\u0131fl\u0131k, s\u0131radanl\u0131k ve di\u011fer kusurlar\u0131n atfedilmesini de k\u0131nar. Ozanlar ya bu t\u00fcr hikayeler anlatmaktan vazge\u00e7meli, ya da bunlar\u0131 yapanlar\u0131n tanr\u0131lar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemeyi b\u0131rakmal\u0131d\u0131r. Ahiretin korkun\u00e7 bir yer olarak tasviri de yasaklanmal\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu riyaya ve korkakl\u0131\u011fa yol a\u00e7ar.<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak Platon\u2019a g\u00f6re:<\/p>\n
-Tanr\u0131 k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerin yarat\u0131c\u0131s\u0131 de\u011fildir (tenzih).<\/p>\n
-Sadece insana fayda sa\u011flayan ac\u0131 ve ezalar tanr\u0131dand\u0131r.(terbiye)<\/p>\n
-Allah\u2019\u0131n sureti veya mekan\u0131 sabittir, tebedd\u00fcl etmez.<\/p>\n
C. PLATON\u2019A G\u00d6RE \u0130NSAN NEFS\u0130<\/b><\/p>\n
\u00c7e\u015fitli diyaloglar\u0131nda( Devlet, Phaedo, Gorgias) Platon insan nefsine ili\u015fkin olarak \u015funlar\u0131 s\u00f6yler: \u0130nsan nefsi \u00f6l\u00fcms\u00fczd\u00fcr ve i\u015fledi\u011fi g\u00fcnahtan dolay\u0131 ceza olarak Allah\u2019\u0131n l\u00fctuf ve kereminden uzakla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p yery\u00fcz\u00fcne s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilmi\u015ftir. \u00d6l\u00fcmden sonra Hesaba \u00e7ekilecektir. (Hesap hakimleri hayatta iken adaletleriyle \u00fcnl\u00fc y\u00f6neticiler olan Rhadamanthys, Aeacus ve Minos olup, \u00f6l\u00fclerin hakimi olarak Zeus taraf\u0131ndan tayin edilmi\u015ftir). Su\u00e7suz olanlar Mutluluk Adalar\u0131na g\u00f6nderilecek, su\u00e7 i\u015fleyenler her yapt\u0131klar\u0131 i\u00e7in on kat ceza alacaklar ve bin y\u0131l\u0131n sonunda, be\u015feri ya da hayvani, ba\u015fka bir hayat se\u00e7melerine m\u00fcsaade edilecektir. Islah\u0131 kabil olmayanlar ebedi cezaya \u00e7arpt\u0131r\u0131labilecektir. Mitolojik inan\u00e7lar\u0131n Platonik yorumuna g\u00f6re,<\/p>\n
-ceza ve m\u00fckafat rit\u00fcel safiyete g\u00f6re de\u011fil moral de\u011fere g\u00f6re bi\u00e7ilecektir.<\/p>\n
-fena alemine ilk giri\u015fimiz cennette i\u015fleyip de sonradan unuttu\u011fumuz bir g\u00fcnah y\u00fcz\u00fcndendir.<\/p>\n
-\u00d6l\u00fcmden sonraki ceza ve m\u00fckafatlar bizi safla\u015ft\u0131rarak sonraki hayat\u0131m\u0131z\u0131 hikmetle se\u00e7i\u015fimizi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmay\u0131 ama\u00e7lar.<\/p>\n
-Yitik cennetimize do\u011fru ilerleyi\u015fimiz b\u00fct\u00fcn\u00fcyle bizim hikmetle \u00f6\u011frenmemize ve se\u00e7memize yani erdeme ba\u011fl\u0131d\u0131r. T\u00fcm yapt\u0131klar\u0131ndan insan sorumludur ve insan\u0131n iyiyi ya da k\u00f6t\u00fcy\u00fc se\u00e7mek kendi ihtiyar\u0131 dahilindedir. Tanr\u0131 kemal sahibidir ve hi\u00e7bir \u015fekilde su\u00e7lanamaz, kusur atfedilemez.*19<\/p>\n
Dolay\u0131s\u0131yla, Tanr\u0131 Mutlak \u0130yidir ve b\u00fct\u00fcn iyili\u011fin kayna\u011f\u0131d\u0131r.Y\u00fcce Yarat\u0131c\u0131 olarak da t\u00fcm ger\u00e7e\u011fin kayna\u011f\u0131d\u0131r. Buradan hareketle geli\u015ftirdi\u011fi idealar teorisinde Platon, e\u015fyay\u0131 alg\u0131larken asli\/sabit olanla ar\u0131zi\/de\u011fi\u015fken olan unsurlar\u0131 birbirinden ay\u0131rt etmemiz gerekti\u011fini s\u00f6yler. Bu teoriden hareketle \u015fu s\u00f6ylenebilir: E\u011fer varl\u0131k aleminde birtak\u0131m asli kal\u0131plar s\u00f6z konusuysa ve biz bunlar\u0131 alg\u0131layabiliyorsak, bu kal\u0131plar\u0131 yaratan Tanr\u0131d\u0131r. Platon\u2019un Tanr\u0131 tasviri, Devlet\u2019e Zeyl olarak yaz\u0131lan Timaeus\u2019ta verilir. Buna g\u00f6re Tanr\u0131, saf iyiliktir, k\u0131skan\u00e7l\u0131ktan m\u00fcnezzehtir ve yaln\u0131zca kendisine benzer (m\u00fc\u015fabih) olan\u0131 yaratmak istemi\u015ftir. Bu y\u00fczden kainat\u0131 yarat\u0131rken, bu kainat\u0131n bir akl\u0131n\u0131n olmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu ak\u0131l ise Ruh olmadan var olamaz. B\u00f6ylece \u00fc\u00e7 unsuru birbirine eklemlemi\u015ftir: Ruhta mevcut olan Ak\u0131l ve Bedende var olan Ruh. Kainat, Tanr\u0131\u2019n\u0131n l\u00fctuf ve inayetiyle Ruhla donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve ger\u00e7ek akla sahip olan ya\u015fayan bir \u015fey olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.*20<\/p>\n
Tanr\u0131 \u015fehadet alemini ebedi ve m\u00fcstakar olan\u0131n bir kopyas\u0131 olarak yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Bunu da Kaos (d\u00fczensizlik) \u00fczerine bir nizam vazederek ve tan\u0131ms\u0131z ve bi\u00e7imsiz olana bir tan\u0131m getirerek yapmaktad\u0131r. Tanr\u0131 matematiksel idealara g\u00f6re d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve bu idealar i\u00e7indeki mekan\u0131 tahdit ederek maddenin asli bi\u00e7imlerini halk eder. Fani varl\u0131klar\u0131 kendisi terkip etmez, fakat bu i\u015fi, bu ama\u00e7 i\u00e7in v\u00fccuda getirdi\u011fi daha k\u00fc\u00e7\u00fck Tanr\u0131lara devreder. \u0130\u015fte insan bu suretle yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: Nefsinin en ulvi k\u0131sm\u0131, ki ebedidir, Tanr\u0131 taraf\u0131ndan bah\u015fedilmi\u015ftir. Nefsin daha a\u015fa\u011f\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131 daha k\u00fc\u00e7\u00fck tanr\u0131lar taraf\u0131ndan eklenmi\u015f, b\u00f6ylece terkip tamamlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u015fekilde yarat\u0131lan ruhlar\u0131n, d\u00fcnyaya gelmeden \u00f6nce ger\u00e7e\u011fi ve kainat\u0131n hakiki tabiat\u0131n\u0131 (idealar alemi) g\u00f6rmelerine izin verilmi\u015ftir. Bu ruhlara insan olarak do\u011facaklar\u0131 s\u00f6ylenmi\u015f ve e\u011fer iyi bir hayat ya\u015farlarsa y\u0131ld\u0131zlara d\u00f6necekleri belirtilmi\u015ftir. Aksi taktirde reenkarnasyona maruz kalarak bir insan yerine belki de bir hayvan bedeninde ya\u015fayacaklar\u0131 s\u00f6ylenmi\u015ftir. Sonra ruhlar bu d\u00fcnyan\u0131n, zaman ve mekandaki, bedenlerdeki ve de\u011fi\u015fime maruz nesnelerdeki \u015fartlar\u0131yla y\u00fcz y\u00fcze getirilmi\u015ftir. Ancak ruhlar daha \u00f6nce g\u00f6rd\u00fcklerinin hat\u0131ralar\u0131n\u0131 bilin\u00e7 altlar\u0131nda korumu\u015f ve bu d\u00fcnyada benzerleriyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131nca, bu hat\u0131ralar canlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bilgi, bu idealar\u0131n maddede i\u00e7erildi\u011fi bi\u00e7imde tan\u0131nmas\u0131, maddede m\u00fcndemi\u00e7 idean\u0131n te\u015fhis edilmesidir. Bilginin izini s\u00fcrmek yerine baya\u011f\u0131 zevklerin pe\u015fine d\u00fc\u015fenler kendilerine muvaf\u0131k a\u015fa\u011f\u0131 hayat formlar\u0131na hak kazanacaklard\u0131r. Bu kainat \u201cg\u00f6r\u00fclebilen nesneler ihtiva eden hayattar bir mevcuttur, duyu organlar\u0131yla alg\u0131lanabilen ilahi bir varl\u0131kt\u0131r, en b\u00fcy\u00fck ve en iyi, en adil ve en m\u00fckemmel, bir olan ve bir-do\u011furand\u0131r.\u201d*21<\/p>\n
\u00d6zetle, Varl\u0131k bir tanzimin sonucudur ve s\u00fckunet ve hareket onun iki farkl\u0131 bi\u00e7imidir. Ruh Muharrik-i Bizzat ve Evveldir. Bu ruh, Varl\u0131k\/ en \u00fcst\u00fcn idea olarak adland\u0131r\u0131labilir. \u0130dealar hiyerar\u015fik bir bi\u00e7imde s\u0131ralanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu s\u0131ralaman\u0131n en \u00fcst\u00fcnde \u0130yi ideas\u0131 yer al\u0131r. Bu idealar sistemini tanzim eden ilkedir. Kendisini m\u00fcstetir bir bi\u00e7imde ortaya koyan \u0130yi ideas\u0131 ancak temsil suretinde anla\u015f\u0131labilir. Bu bak\u0131mdan, Platon \u0130yi ideas\u0131 ile g\u00fcne\u015f aras\u0131nda benzerlik kurar: \u0130yi\u2019nin \u015fehadet alemindeki temsili g\u00fcne\u015ftir. \u015eehadet aleminde, g\u00f6z i\u00e7in g\u00fcne\u015f neyse, kavranan d\u00fcnyada da, \u0130yi, d\u00fc\u015f\u00fcnce i\u00e7in odur.\u201d*22 \u0130yi, g\u00fcne\u015f gibi, idealar\u0131 canland\u0131r\u0131r, onlara ak\u0131ll\u0131l\u0131k, kavranabilirlik verip uyumu ve d\u00fczeni sa\u011flar, onlar\u0131 ruhun g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6r\u00fclebilecek bir bi\u00e7imde \u015feffaf yapar. O, idealar sistemine ger\u00e7ekli\u011fini ve anlam\u0131n\u0131 kazand\u0131ran Varl\u0131k\u2019t\u0131r.*23<\/p>\n
Platon\u2019un Timaeus diyalogunda d\u00fcnyay\u0131 olu\u015fturdu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi \u0130lahi mimar, Tanr\u0131\u2019y\u0131 ifade eder. Bu Tanr\u0131 m\u00fcbdi de\u011fil, mevcudu \u0130yi ideas\u0131na g\u00f6re bi\u00e7imlendiren M\u00fcn\u015fi bir Tanr\u0131d\u0131r.*24 Genel olarak Platon\u2019da Tanr\u0131 ile \u0130yi\u2019nin \u00f6zde\u015f oldu\u011fu kabul edilir.*25 Varl\u0131k\u2019\u0131n Tanr\u0131, \u0130yi, G\u00fczel, Evrensel Ak\u0131l ile \u00f6zde\u015f olmas\u0131, hem kozmos\u2019un bir d\u00fczeni oldu\u011funu hem de bu d\u00fczenin insandaki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n bulunabilece\u011fini, dolay\u0131s\u0131yla iyi ve do\u011fru davran\u0131\u015f bi\u00e7iminin ortaya konabilece\u011fini g\u00f6sterir. \u0130nsan, bu d\u00fczeni anlayarak kendisini tan\u0131r, duyular\u0131n tesirinden kurtulur, ruhunu ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 Varl\u0131k\u2019a, \u0130yi\u2019ye g\u00f6re ayarlar. Erdemli, dolay\u0131s\u0131yla mutlu olmak, \u0130yi\u2019ye, \u0130yi\u2019nin bilgisine ula\u015fmay\u0131, bilge olmay\u0131 gerektirir; bu, bir bak\u0131ma insan\u0131n tanr\u0131 gibi olmas\u0131d\u0131r. Yery\u00fcz\u00fcnde k\u00f6t\u00fcl\u00fck h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in, buradan m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar \u00e7abuk yukar\u0131ya (idealar evrenine) ka\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Fakat bu ka\u00e7\u0131\u015f, elden geldi\u011fince Tanr\u0131\u2019ya benzemekle olabilir; Tanr\u0131\u2019ya benzemek ise akl\u0131n yard\u0131m\u0131 ile adaletli ve do\u011fru olmak demektir.*26<\/p>\n
Yasalar\u2019\u0131n son diyalogunda (Kitap X) Platon, Tanr\u0131lar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131, be\u015feri ya\u015fay\u0131\u015fa kay\u0131ts\u0131z olduklar\u0131 ve adaklar ve dualarla sat\u0131n al\u0131nabilece\u011fi \u015feklindeki g\u00f6r\u00fc\u015flerin ahlak d\u0131\u015f\u0131 davran\u0131\u015flara kaynakl\u0131k etti\u011fi, bu y\u00fczden bu fikirlerin yasaklanmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yler.*27 Ahlaki davran\u0131\u015f be\u015feri geli\u015fimin esas\u0131d\u0131r, ferdin ve toplumun manevi sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in zorunludur, bu y\u00fczden bunlar kabul edilmeli ve uyulmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, do\u011fru bir Tanr\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131 insan\u0131n tekam\u00fcl\u00fcnde ve fert ve toplumun sa\u011flam olarak in\u015fas\u0131nda en \u00f6nemli fakt\u00f6rd\u00fcr.*28<\/p>\n
D. AR\u0130STO\u2019NUN TANRI ANLAYI\u015eI<\/b><\/p>\n
Platon\u2019un \u00f6\u011frencisi, felsefenin hocas\u0131 Aristo\u2019nun Tanr\u0131 kavram\u0131, metafizik teorisinin bir uzant\u0131s\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re, Tanr\u0131 yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131n ba\u015f\u0131 ve kayna\u011f\u0131d\u0131r. Yaratmas\u0131 ak\u0131ll\u0131 ve anla\u015f\u0131labilir bir plana g\u00f6re ger\u00e7ekle\u015fir. Aristo\u2019ya g\u00f6re, yarat\u0131l\u0131\u015f\/olu\u015f daha \u00f6nceden var olan muayyen kal\u0131plar\u0131n maddeye yans\u0131t\u0131lmas\u0131 de\u011fil, var olan bir potansiyelin geli\u015fip ger\u00e7ekle\u015fmesidir. Yarat\u0131lan her \u015feyin kendisini ger\u00e7ekle\u015ftirmek ve tam bir kemale ermek i\u00e7in ula\u015fmas\u0131 gereken bir amac\u0131 (telos) vard\u0131r. Bu geli\u015fmeyi Aristo, hareket olarak adland\u0131r\u0131r ve bu harekete sebep olan \u015feye de \u201chareketin kayna\u011f\u0131\u201d der. Dolay\u0131s\u0131yla tanr\u0131, \u201chareketin kayna\u011f\u0131d\u0131r\u201d. O daimi enerjidir, m\u00fckemmeldir, onun \u00f6tesinde bir geli\u015fme ihtimali mevcut de\u011fildir. Yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131n di\u011fer ucunda b\u00fct\u00fcn\u00fcyle geli\u015fmemi\u015f ve bi\u00e7imsiz, heykeltra\u015f\u0131n keskisini bekleyen \u015fekilsiz mermer par\u00e7as\u0131 gibi hareket ettirilmeyi bekleyen \u015feyler yer al\u0131r. Bu b\u00fct\u00fcn\u00fcyle bi\u00e7im verilmemi\u015f \u015fey mitolojinin \u201cKaos\u201du, Aristo i\u00e7inse maddenin kuvveden fiile \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f halidir. Hayattar varl\u0131klar ula\u015fmalar\u0131 gereken f\u0131tri bir meyelana sahiptir. Cans\u0131z varl\u0131klar ise potansiyellerini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in canl\u0131 olanlar ya da di\u011fer g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan hareket ettirilmek ihtiyac\u0131ndad\u0131r. Me\u015fe palamutunun amac\u0131 meyvas\u0131nda gizlidir; fakat bir mermer par\u00e7as\u0131, heykeltra\u015f taraf\u0131ndan i\u015flenip zihnindeki \u015fekle benzetilinceye kadar bi\u00e7imsiz kal\u0131r.<\/p>\n
Tanr\u0131 saf, kat\u0131\u015f\u0131ks\u0131z Hayat ve Ruhtur. T\u00fcm ya\u015fayan \u015feyler bu hayat\u0131 payla\u015f\u0131r, fakat yaln\u0131zca insan ruhu payla\u015fand\u0131r. Ruh insandaki en ilahi b\u00f6l\u00fcmd\u00fcr ve bu y\u00fczden geli\u015fimini tamamlamak i\u00e7in insan bunu terbiye etmek zorundad\u0131r. Bu t\u00fcr bir Tanr\u0131l\u0131k kavramla\u015ft\u0131rmas\u0131 yaln\u0131zca entelekt\u00fcel tefekk\u00fcr konusu olabilir. B\u00f6yle bir Tanr\u0131 gayr-\u0131 \u015fahsidir ve adak ve dualarla tevecc\u00fch\u00fc kazan\u0131lamaz. Ancak ak\u0131ll\u0131 adam Onu kay\u0131ts\u0131z olarak g\u00f6rmez, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u0130lahi plan\u0131n i\u015flemesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan, bu plan\u0131 anlama yetene\u011fiyle yani ak\u0131lla techiz edilen insan\u0131n bu plan\u0131 ve bu planda kendisine bi\u00e7ilen konumu anlamas\u0131 ve bu amaca\/telosa ula\u015fmak i\u00e7in \u00e7abalamas\u0131 esast\u0131r.*29<\/p>\n
Mutlak kemale sahip bir form olarak Tanr\u0131, evreni, onun kendisini \u00f6zlemesiyle etkiler ve bu \u00f6zleyi\u015fin mercii olarak her t\u00fcrl\u00fc hareketin m\u00fcsebbibidir. Tanr\u0131 her mevcuda kendi kemal noktas\u0131na ula\u015fmak yoluyla Kendisine r\u00fccu etmeleri amac\u0131n\u0131 (telos) yerle\u015ftirmi\u015ftir. Bu bak\u0131mdan evrendeki b\u00fct\u00fcn tekam\u00fcl Tanr\u0131ya m\u00fcteveccihtir, her varl\u0131k bu amaca ula\u015fmak i\u00e7in hareket halindedir. Aristo evreni bir hiyerar\u015fi i\u00e7inde alg\u0131lar. Tanr\u0131\u2019ya ula\u015fma yolundaki varl\u0131klar, hiyerar\u015fik bir d\u00fczen i\u00e7inde bulunur. Aristo, evreni g\u00f6ky\u00fcz\u00fc (ay \u00fcst\u00fc) ve yery\u00fcz\u00fc (ay alt\u0131 d\u00fcnyas\u0131) olarak ikiye ay\u0131r\u0131r. Tanr\u0131\u2019n\u0131n alt\u0131nda yer alan g\u00f6k y\u00fcz\u00fc varl\u0131klar\u0131 esir maddesinden olu\u015ftuklar\u0131 i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc de\u011fi\u015fimden azade olan y\u0131ld\u0131zlar ve gezegenlerdir. \u00d6l\u00fcms\u00fcz olan bu varl\u0131klar tanr\u0131 gibi sabit de\u011fildir; en yetkin hareket t\u00fcr\u00fc olan dairevi hareket i\u00e7indedirler. Tanr\u0131\u2019dan sonraki \u201cak\u0131llar\u0131\u201d olu\u015fturan bu tanr\u0131c\u0131klar\u0131n g\u00f6k alt\u0131 cisimleri belli ama\u00e7lara do\u011fru y\u00f6neltebilecek etkileri mevcuttur.<\/p>\n
Yery\u00fcz\u00fc nitelik olarak daha a\u015fa\u011f\u0131 durumda olan varl\u0131klar\u0131n bulundu\u011fu aland\u0131r. D\u00fcnya hareketsiz bir k\u00fcredir ve evrenin merkezinde yer al\u0131r. De\u011fi\u015fime maruz oldu\u011fu i\u00e7in yery\u00fcz\u00fcnde \u00f6l\u00fcm b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar\u0131n kaderidir. Burada bireysel \u00f6l\u00e7ekte fena, nev\u2019 \u00f6l\u00e7e\u011finde beka s\u00f6z konusudur. Yery\u00fcz\u00fcndeki noksan varl\u0131klar da hiyerar\u015fik bir d\u00fczen i\u00e7indedir. Hiyerar\u015finin en alt\u0131nda cans\u0131z varl\u0131klar yer al\u0131r; bunlar bir ruha sahip de\u011fildir. Ruhlar\u0131 olan canl\u0131 varl\u0131klar ise a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya do\u011fru bitkiler, hayvanlar ve insanlar olarak s\u0131ralan\u0131r. \u0130nsan duyular\u0131yla hayvana, akl\u0131yla da tanr\u0131ya yak\u0131nd\u0131r. Bu \u00e7ift niteli\u011fi onu ahlaki bir varl\u0131k haline getirir.<\/p>\n
\u0130yilik problemi Aristo ahlak\u0131n\u0131n temelinde yer al\u0131r. Her \u015fey daha \u00fcst bir amaca\/iyili\u011fe kurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn ama\u00e7lar\u0131n kendisine y\u00f6neldi\u011fi nihai ama\u00e7 (gayat-\u00fcl gayat), insan i\u00e7in mutluluktur (eudaimonia). Mutlulu\u011fu \u201cerdeme uygun olan ruhun faaliyeti\u201d olarak tan\u0131mlayan ve bunun b\u00fct\u00fcn bir hayat\u0131 kapsamas\u0131 gerekti\u011fini belirten Aristo, ki\u015finin iradi olarak edinilen erdem (alt\u0131n orta\/her davran\u0131\u015fta hadd-i vasat\u0131 g\u00f6zetme) ile iyiye ula\u015faca\u011f\u0131n\u0131 ve mutlu olaca\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Hadd-i vasat akl-\u0131 selim ile belirlenebilir. Akl\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak ortaya \u00e7\u0131kan erdemin de iki t\u00fcr\u00fc vard\u0131r: Y\u00fcreklilik, adalet, dostluk, \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fck gibi nitelikleri ihtiva eden etik erdemler ile uzun bir iradi terbiye sonucunda kazan\u0131lan d\u00fc\u015f\u00fcnceye ili\u015fkin dianoetik erdemler. T\u00fcm bu erdemlerin \u00f6z\u00fcn\u00fc teorik akl\u0131n \u201ciyi\u201d ve \u201cg\u00fczel\u201de uygun davranmas\u0131 olu\u015fturur. Bunlar\u0131n i\u00e7inde en \u00fcst\u00fcn olan erdem, ki\u015finin kendi i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7inde kapal\u0131 olarak i\u015fleyen bilgeliktir (sophia). Bu beraberinde iki t\u00fcr hayat bi\u00e7imini getirir: en yetkin ya\u015fama bi\u00e7imi olan, ilahi bir mevhibe say\u0131lacak kendi kendine yeterli, i\u00e7e d\u00f6n\u00fck\/felsefi hayat bi\u00e7imi insana en b\u00fcy\u00fck mutlulu\u011fu sa\u011flar. \u0130nsan kendisine verilen akl\u0131 kemale erdirerek \u00fcst\u00fcn ger\u00e7eklere n\u00fcfuz edebilir. B\u00f6ylece \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011fe vas\u0131l olabilir.*30 \u0130kinci ya\u015fama bi\u00e7imi eyleme dayal\u0131 pratik hayat bi\u00e7imidir. Bu bak\u0131mdan eylemler aras\u0131nda bir hiyerar\u015fi vard\u0131r. Kendini polisin savunmas\u0131na adayan askerin eylemi ile zengin olmak i\u00e7in ticaret yapan t\u00fcccar\u0131n eylemi bir olamaz. \u0130nsanl\u0131k kendi kemaline ancak felsefi hayat bi\u00e7imini se\u00e7en bilgeler sayesinde ula\u015fabilir.*32<\/p>\n
II<\/b><\/p>\n
A. ANT\u0130K YUNAN D\u00dc\u015e\u00dcNCES\u0130NDE TEOMORF\u0130K \u0130NSAN KAVRAMI<\/b><\/p>\n
\u0130nsan\u0131n tabiat\u0131na ve kainattaki yerine ili\u015fkin Yunan felsefi d\u00fc\u015f\u00fcncesi, yine \u00f6ncelikle bu konudaki halk telakkisinden ba\u015flanarak de\u011ferlendirilmelidir. Yunan halk\u0131 ne\u015feli, zevk-perest bir halkt\u0131. Hayat\u0131n amac\u0131 mutlu olmakt\u0131. Bu y\u00fczden mutluluk aray\u0131\u015f\u0131 Yunan felsefesinin b\u00fct\u00fcnleyici bir par\u00e7as\u0131 olmu\u015ftur. S\u0131radan Yunanl\u0131 i\u00e7in mutluluk, gen\u00e7, sa\u011fl\u0131kl\u0131, h\u00fcr ve dostlarla birlikte olmak, para kayg\u0131s\u0131ndan azade olmak ve fiziki zahmetten beri olmak anlamlar\u0131na gelmekteydi. Ya\u015fland\u0131k\u00e7a, ya\u015fland\u0131\u011f\u0131nda kendisine bakacak, uygun bir bi\u00e7imde g\u00f6m\u00fclmesini sa\u011flayacak ve neslini s\u00fcrd\u00fcrecek \u00e7ocuklara sahip olmak isterdi. Kad\u0131n bunun i\u00e7in ihtiya\u00e7 duyulan talihsiz bir zorunluluktu. Fiziki g\u00fcc\u00fcn yitimi ve \u015fehvete dayal\u0131 iktidars\u0131zl\u0131\u011fa yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ya\u015flanmaya bir felaket g\u00f6z\u00fcyle bak\u0131l\u0131rd\u0131. Hastal\u0131k, evlat \u00f6l\u00fcm\u00fc, m\u00fclkiyet kayb\u0131 ve s\u00fcrg\u00fcn edilmek en b\u00fcy\u00fck felaketlerdi. Bunlar\u0131n baz\u0131lar\u0131ndan be\u015feri ara\u00e7larla kurtulmak m\u00fcmk\u00fcn olsa da, en basiretli ve g\u00fc\u00e7l\u00fc olanlar bile bunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda aciz kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, Tanr\u0131lar\u0131n tevecc\u00fch\u00fcn\u00fc kazanabilmek, dolay\u0131s\u0131yla da onlar i\u00e7in adakta bulunmak ve dua etmek yoluyla be\u011fenilerini kazanmaktan ba\u015fka \u00e7are yoktu.<\/p>\n
\u00d6l\u00fcmden sonra, ruh bedeni terk eder ve \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n ya da yak\u0131nlar\u0131n\u0131n kendisi i\u00e7in yapaca\u011f\u0131 adak ve dualara ba\u011fl\u0131 olarak ruhlar \u00e2leminde zay\u0131f bir hayat s\u00fcrerdi. Bir \u00f6te d\u00fcnya inanc\u0131 k\u0131smen var olsa da, hayat esas olarak bu d\u00fcnyadan ibaret g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Hayat sade bir Yunanl\u0131 i\u00e7in iki karanl\u0131k (do\u011fum ve \u00f6l\u00fcm) aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f parlak bir g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131yd\u0131. \u0130nsan i\u00e7in sadece ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn vard\u0131. Hazan mevsimi yapraklar\u0131 gibi d\u00fc\u015fer, onun yerini ard\u0131ndan gelenler al\u0131rd\u0131. Temel erdemler \u201ctakva\u201d, kendini kontrol, cesaret ve adaletti. Bu erdemlerin en \u00f6nemlisi cesaretti. Ki\u015fi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 polise ve polisin tanr\u0131s\u0131na dini bir halecanla ba\u011fl\u0131yd\u0131. Athena, Atina\u2019y\u0131 koruma kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ki\u015finin kendisini polisin g\u00fcvenlik ve refah\u0131na adamas\u0131n\u0131 isterdi, saf bir hayat de\u011fil. Zevk al\u0131nabildi\u011fi s\u00fcrece hayat \u00e7ok g\u00fczeldi. Ancak, ba\u015fka bir musibet \u00f6ncelemese bile ihtiyarl\u0131k ve \u00f6l\u00fcm ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131.<\/p>\n
\u0130\u015fte Yunan filozoflar\u0131n\u0131n insan\u0131n tabiat\u0131 ve kaderine ili\u015fkin d\u00fc\u015f\u00fcncelerine bu zaviyeden bakmak gerekir. Sade Yunanl\u0131 i\u00e7in hayat\u0131n anlam\u0131 \u015fehvetin tatmininden ibaretti (ferc ve batn\u0131n tatmini). Bunun \u00f6tesinde bir anlam\u0131 yoktu. Felsefeciler insan tabiat\u0131n\u0131n bile\u015fenlerini tefrik etmekle kalmayarak, bu bile\u015fenlerin en iyi \u015fekilde nas\u0131l kullan\u0131labilece\u011fini g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar, insan\u0131n kainattaki yerini ve ya\u015faman\u0131n do\u011fru bi\u00e7imini ortaya koymaya \u00e7abalad\u0131lar.<\/p>\n
\u201cTabiat filozoflar\u0131\u201d olarak bilinen Sokrat \u00f6ncesi filozoflar bir b\u00fct\u00fcn olarak kainatla ilgilenirken, Sokrat felsefenin mihverini insan tabiat\u0131 \u00fczerine oturttu. Platon\u2019un Phaedo isimli diyalogunda, Pazar yerinden bir drahmiye sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 Anaxagoras\u2019\u0131n kitab\u0131na b\u00fcy\u00fck bir merakla bakan ve orada kainat\u0131n k\u00f6kenine ili\u015fkin rasyonel a\u00e7\u0131klamalar bulabilece\u011fini uman Sokrat, hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frar. \u00c7\u00fcnk\u00fc Ziak\u0131l \u0130lke\u2019ye hi\u00e7bir at\u0131f yoktur. Sokrat \u015feylerin yaln\u0131zca nas\u0131l oldu\u011funu de\u011fil ni\u00e7in oldu\u011funu da bilmek istiyordu. Her \u015feyin nas\u0131l olmas\u0131 gerekiyorsa niye \u00f6yle oldu\u011funun-hem insan hem de kainat a\u00e7\u0131s\u0131ndan- g\u00f6sterilmesini istiyordu. Hadiseler i\u00e7in rasyonel a\u00e7\u0131klamalar yapmak yeterli de\u011fildi; bir karar al\u0131rken kendisinin g\u00f6zledi\u011fi gibi, d\u00fcnyada h\u00fck\u00fcmferma olan ak\u0131ll\u0131 bir Gayeyi te\u015fhis etmek istemekteydi. Bu sebeple, o noktadan itibaren, Sokrat dikkatini insan, \u00f6zellikle de be\u015feri erdemler \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131r: amac\u0131, insan i\u00e7in en iyi olan\u0131 bulmakt\u0131r. Erdemin bilgi oldu\u011fu ve hi\u00e7bir insan\u0131n isteyerek g\u00fcnah i\u015flemeyece\u011fi Sokrat\u2019\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 iki ana sonu\u00e7tu. B\u00fct\u00fcn mesele hikmetin\/do\u011frunun bilgisine ula\u015fmakt\u0131; do\u011fruyu bilen do\u011fru yapard\u0131!<\/p>\n
B. PLATON\u2019DA \u0130NSAN KAVRAMI<\/b><\/p>\n
Sokrat\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u00f6\u011frencilerden Platon, insan\u0131n evrendeki yeri ve fonksiyonu \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131. Devlet\u2019teki anlat\u0131m\u0131yla, Platon\u2019a g\u00f6re, insan tabiat\u0131 \u00fc\u00e7 boyutludur: ak\u0131l, irade\/gadap ve \u015fehvet. Bu \u00fc\u00e7 boyutu siyasi organizasyon i\u00e7inde yer alan \u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131fla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r: En iyi s\u0131n\u0131f (ak\u0131l)\u0131n sahip oldu\u011fu \u00fcst\u00fcn hikmetle y\u00f6netici olmas\u0131 gereken s\u0131n\u0131f, askeri s\u0131n\u0131f (ak\u0131ldan direktif alan \u0130rade) ve i\u015f\u00e7iler (irade taraf\u0131ndan akl\u0131n emirlerine uymaya zorlanmas\u0131 gereken \u015fehvet). Her \u015fart alt\u0131nda insana d\u00fc\u015fen erdemli davranmakt\u0131r, aksi taktirde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n en de\u011ferli k\u0131sm\u0131na, ruhuna zarar vermi\u015f olur. Bunun ad\u0131 Adalet\/Do\u011fruluk\/\u0130stikamet\u2019tir ve her t\u00fcrl\u00fc \u00e7\u0131kar hesab\u0131ndan azade olarak buna uyulmal\u0131d\u0131r. En k\u00f6t\u00fc insan tipi, \u015fehvet ve kaprislerini Kendisine ilah edinendir. Bu tipler insanlar\u0131n en lanetlileridir. En iyi insan tipi ise, hikmetin a\u015f\u0131\u011f\u0131d\u0131r, kendisinde Ak\u0131l h\u00fckmeder ve \u015fartlar ne olursa olsun en mutlu insand\u0131r. Hayat\u0131 adaletle y\u00f6netilen insan\u0131, Devlet \u015f\u00f6yle tasvir eder:<\/p>\n
\u0130nsan\u0131n asli fonksiyonu, bu d\u00fcnyada ancak eksik kopyalar\u0131\/tezah\u00fcrleri bulunan Mutlak \u0130yi olan\u0131 ve Mahz-\u0131 Hakikat olan\u0131 aramakt\u0131r. M\u00fckemmel\/eksiksiz modeller, idealar, ba\u015fka bir alemdedir ve bu d\u00fcnyada, k\u0131smi olarak, yaln\u0131zca insan\u0131n en \u00fcst\u00fcn hassas\u0131 olan Ak\u0131lla anla\u015f\u0131labilir\/kavranabilirler. Bu sebeple insan do\u011fru bir \u00f6\u011frenme bi\u00e7imi se\u00e7erek ve bunu engelleyecek her t\u00fcrl\u00fc behimiyat\u0131\/cismani zevki reddederek bu hassas\u0131n\u0131 terbiye etmelidir. G\u00fczel \u015feyler ve g\u00fczel insanlara kar\u015f\u0131 hissetti\u011fi muhabbet, de\u011fi\u015fen hadiselerin arkas\u0131nda m\u00fcstetir hakikati yani G\u00fczelli\u011fin kendisini bulmak i\u00e7in sarf edilmelidir. C\u00fcz\u2019iyattaki g\u00fczelli\u011fe sahip olmakla ya da cismani zevklerle bunun yitmesine izin vermemelidir. Ki\u015fi, Ruhunun penceresinden Mutlak G\u00fczel olan\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde, kendisini cezbeden d\u00fcnyevi kopyalar\u0131 ne kadar a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6recektir.*33<\/i><\/p>\n
Bu d\u00fcnyada noksanl\u0131klardan ka\u00e7amay\u0131z. Bu sebeple iyi insan, noksandan\/bu d\u00fcnyadan ka\u00e7mak isteyecek ve ilahi olan\u0131 taklit etmeye \u00e7abalayacakt\u0131r.<\/i>\u00a0Theaetetus\u2019ta Theodorus kar\u015f\u0131s\u0131nda Sokrat\u2019a \u015funlar\u0131 s\u00f6yletir Platon:<\/p>\n \u201cK\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn yok edilmesi de semaya g\u00f6nderilmesi de m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir Theodorus, -\u00e7\u00fcnk\u00fc her zaman iyinin kar\u015f\u0131s\u0131nda onun z\u0131dd\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Bizzarure, \u015fer insan hayat\u0131n\u0131 taciz edecek ve bu d\u00fcnyay\u0131 sinsice kar\u0131\u015ft\u0131racakt\u0131r. Bu y\u00fczden insan m\u00fcmk\u00fcn olan en h\u0131zl\u0131 bi\u00e7imde d\u00fcnyadan semaya hicret etmelidir\/ka\u00e7mal\u0131d\u0131r. Hicret etmek\/ ka\u00e7mak ise m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca Tanr\u0131ya benzemek demektir. Bir insan anlay\u0131\u015f i\u00e7eren bir saffet ve iyili\u011fe eri\u015fti\u011finde Tanr\u0131 gibi olur. Fakat, arkada\u015f\u0131m, k\u00f6t\u00fcl\u00fckten sak\u0131nmak ve erdemi izlemek i\u00e7in yayg\u0131nl\u0131kla \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen sebeplerin d\u0131\u015f\u0131nda sebeplerle insanlar\u0131 ikna etmek hi\u00e7 de kolay de\u011fildir. Erdemin uygulanmas\u0131 ve kusurlardan sak\u0131n\u0131lmas\u0131 k\u00f6t\u00fc bir \u00fcnden sak\u0131nmay\u0131 ve iyi bir \u00fcn edinmeyi ama\u00e7 edinmez. Bana \u00f6yle geliyor ki, bu sadece insanlar\u0131n koca kar\u0131 muhabbeti dedi\u011fi t\u00fcrden bir \u015feydir.<\/p>\n Meseleyi \u015f\u00f6yle vazedelim:<\/p>\n Tanr\u0131da en k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u015fer yoktur. O hakk\u0131yla do\u011fru\/m\u00fcstakimdir. En fazla onun gibi olan, insan tabiat\u0131n\u0131n azami elveri\u015flili\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde do\u011fru\/m\u00fcstakim olmay\u0131 ba\u015faran insand\u0131r. \u0130\u015fte bu noktad\u0131r ki, bize bir insan\u0131n ger\u00e7ekten muktedir mi, yoksa zay\u0131f ve yok h\u00fckm\u00fcnde bir \u015fey mi oldu\u011funu g\u00f6sterir; \u00e7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ek hikmet ve iyilik bunu\/Tanr\u0131ya benzemeyi ger\u00e7ekle\u015ftirebilmektir. Bunu ba\u015faramamak apa\u00e7\u0131k divanelik ve habasettir. Kabiliyet ve hikmet s\u0131n\u0131f\u0131ndan say\u0131labilecek di\u011fer her \u015fey bir t\u00fcr ortakl\u0131k ta\u015f\u0131r- siyasi iktidar\u0131 elinde tutanlarda s\u0131radan ucuz bir \u015fov, beden i\u015f\u00e7isinde mekanik bir rutin mesele. Bu sebeple adil davranmayan ve konu\u015ftuklar\u0131 ya da hayat tarz\u0131yla k\u00fcf\u00fcrbaz olan biriyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131rsa, yap\u0131labilecek en iyi \u015fey, onun vicdans\u0131zl\u0131\u011f\u0131na hi\u00e7bir \u015fekilde yer olmad\u0131\u011f\u0131na kanaat getirmektir. Bu t\u00fcr insanlar kusurlar\u0131yla \u00f6v\u00fcnmeye haz\u0131rd\u0131rlar, bu y\u00fczden bunlar\u0131n hi\u00e7bir i\u015fe yaramayaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemeli, toplumun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 idamesi i\u00e7in zorunlu \u00f6zelliklere sahip olduklar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Bu sebeple onlara ger\u00e7e\u011fi, kendi ger\u00e7ek durumlar\u0131n\u0131n fark\u0131nda olmamalar\u0131n\u0131n onlar\u0131 oraya daha fazla sabitledi\u011fini, s\u00f6ylemeliyiz. Zira bunlar, bir insan\u0131n bilmemesi gereken en son \u015fey olan, adaletsizli\u011fe bi\u00e7ilen cezay\u0131 bilmezler. Bu, onlar\u0131n varsaya geldikleri, k\u0131rba\u00e7 ya da \u00f6l\u00fcm gibi, yanl\u0131\u015f i\u015fler i\u015flemelerine ra\u011fmen b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kurtulabilecekleri cezalar de\u011fildir. Ondan ka\u00e7\u0131\u015f\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 bir cezad\u0131r.<\/p>\n Theodorus: Bu ceza nedir?<\/p>\n Sokrat: Arkada\u015f\u0131m, d\u00fcnyada iki kal\u0131p mevcuttur. Biri ilahidir ve mukayese kabul etmeyecek \u00f6l\u00e7\u00fcde mukaddestir; di\u011feri Tanr\u0131dan hi\u00e7bir \u015fey i\u00e7ermez, en derin mutsuzluk kal\u0131b\u0131d\u0131r. K\u00f6t\u00fcl\u00fck yap\u0131c\u0131 bu ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rmez; a\u00e7\u0131k bir anlay\u0131\u015f k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ve divanelikle mal\u00fcl oldu\u011fu i\u00e7in, kendi adil olmayan fiillerinin tesirlerinin kendisini giderek daha fazla \u015fer \u00e7izgisinde tuttu\u011funu ve di\u011ferinden, yani hay\u0131r \u00e7izgisinden uzakla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 idrak edemez. Bu y\u00fczden ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 hayat\u0131n benzedi\u011fi kal\u0131ba tekabul eden cezaya m\u00fcstahak olur. Ve ona bu durumdan kurtulmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylemedik\u00e7e de, \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc zaman \u015ferden temizlenmi\u015f yer onu kabul etmeyecektir; ebediyyen bu d\u00fcnyada nas\u0131l bir hayat s\u00fcrm\u00fc\u015fse \u00f6yle bir hayat s\u00fcrecektir- k\u00f6t\u00fc bir arkada\u015f\u0131n e\u015flik etti\u011fi k\u00f6t\u00fc bir insan: \u201cBu benim gibi zeki bir \u015ferire aptallar\u0131n s\u00f6yleyebilecekleri bir \u015feydir\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnecektir.\u201d*34<\/p>\n<\/blockquote>\n .<\/b><\/p>\n B. AR\u0130STO\u2019DA \u0130NSAN KAVRAMI<\/b><\/p>\n Aristo\u2019nun etik teorisi, olduk\u00e7a farkl\u0131 bir bi\u00e7imde ifade edilmi\u015f olsa da, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde hocas\u0131 Platon\u2019dan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Nikomakos\u2019a Etik*35 isimli kitab\u0131nda, konuyu sistematik bir \u015fekilde ele al\u0131r ve insan i\u00e7in en iyi olan\u0131n ne oldu\u011funu g\u00f6sterebilmek i\u00e7in insan tabiat\u0131n\u0131 inceler. Aristo\u2019ya g\u00f6re, \u00fc\u00e7 t\u00fcr hayat m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: zevk u safa hayat\u0131, eylem\/dava hayat\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcnce hayat\u0131. \u0130nsanlar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu zevki \u00f6ne al\u0131r ve dolay\u0131s\u0131yla zevk hayat\u0131n\u0131 se\u00e7er. Fakat bu y\u00fcksek mevkileri i\u015fgal eden bir\u00e7oklar\u0131nca tercih edilse de, k\u00f6lele\u015ftirici, hayvan\u00ee bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Daha ince insanlar onuru \u00f6ne koyar ve \u00f6zellikle kamu i\u015flerinde eyleme dayal\u0131 hayat\u0131 se\u00e7erler. En iyi hayat tarz\u0131 ise d\u00fc\u015f\u00fcnceye dayal\u0131 hayatt\u0131r. Aristo\u2019nun yapmak istedi\u011fi de bunu ortaya koymakt\u0131r.<\/p>\n Platon\u2019un mutlak \u0130yiye ili\u015fkin teorisini reddeden Aristo, onun Philebus\u2019ta ortaya koydu\u011fu mutluluk teorisini kabul eder. Buna g\u00f6re, mutluluk tam, kendine yeterli ve ba\u015fka bir \u015feye sahip olmaktan daha de\u011ferli olmal\u0131d\u0131r. \u0130yi Hayat, mutluluk ya da herhangi bir \u015feyin refah\u0131 kendisine muvaf\u0131k fonksiyonu ifa etmekle \u00f6zde\u015ftir. \u00d6yleyse insana uygun d\u00fc\u015fen \u015fey nedir? Aristo\u2019nun cevab\u0131, insan\u0131n hayvanla payla\u015fmad\u0131\u011f\u0131 tek \u015fey olan ak\u0131l\/zihni faaliyettir.<\/p>\n Dolay\u0131s\u0131yla, mutluluk ruhun rasyonel b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn yani akl\u0131n faaliyetidir. Ancak bu faaliyetin bir tak\u0131m maddi \u015fartlar\u0131 vard\u0131r. Platon\u2019un felaketlerin ortas\u0131nda da dursa, do\u011fru k\u0131vaml\u0131 insanlar\u0131n mutlu olaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc Aristo benimsemez. \u201c\u0130yi\u201d insan bir istikrar unsuruna sahiptir ve kaderin cilvelerini en asil \u015fekilde g\u00f6\u011f\u00fcsleyecektir; ancak sa\u011fduyu bize b\u00fcy\u00fck ve tekrarlanan ba\u015far\u0131lar\u0131n hayat\u0131 daha mesut k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Maddi \u015fartlar ve olaylar bir oyunu d\u00fczenlemeye benzer: akt\u00f6rler ve sahne oyunun par\u00e7alar\u0131 de\u011fildir, ancak oyunun eksiksiz temsili onlara ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden uygulamada tam iyili\u011fi fark eden ve harici iyiliklerle yeterince donanm\u0131\u015f insan mutludur, denebilir.<\/p>\n Etik\u2019in \u0130kinci Kitab\u0131nda insan Nefsinin rasyonel ve rasyonel olmayan iki b\u00f6l\u00fcmden olu\u015ftu\u011funu s\u00f6yleyen Aristo, iki \u00e7e\u015fit iyilik ay\u0131rt eder: entelekt\u00fcel (dianoetike) ve moral (ethike). Ahlak\u00ee iyilik hadd-i vasatt\u0131r.*36 \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc kitab\u0131 iradeye ay\u0131ran Aristo, Sokrat\u2019\u0131n erdemin bilgi oldu\u011fu tezini reddeder-\u0130yi eylemler otomatik olarak iyi bilgiden do\u011fmaz- ve eylemlerimizi ihtiyari olanlar ve olmayanlar olarak ikiye ay\u0131r\u0131r. \u0130nsan, iyi ya da k\u00f6t\u00fc, yapt\u0131\u011f\u0131ndan sorumludur.*37 Zevk ve arzuyu konu alan Onuncu ve son kitapta Aristo, insan i\u00e7in en \u00fcst\u00fcn \u0130yili\u011fi \u015f\u00f6yle \u00f6zetler:<\/p>\n \u0130nsan\u0131n iyili\u011fi kendisine muvaf\u0131k fonksiyonlar\u0131 ifas\u0131nda, dolay\u0131s\u0131yla, ruhunun bu amaca do\u011fru harekete ge\u00e7irilmesinde bulunabilir. \u0130nsan ruhu ya da hayatiyeti beslenme ve duyumsama (nebati fonksiyonlar), \u015fehvet duyma ve irade etme(hayvani fonksiyonlar)ye ek olarak, ak\u0131l hassas\u0131na malik olmak ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131na sahiptir. Moral erdemler istekler ve heyecanlara tekabul eder ve bu hassa rasyonel k\u0131sma muti oldu\u011funda v\u00fccuda gelir. Entelekt\u00fcel erdemler ise \u015funlard\u0131r: pratik hikmet (Phronesis), istek ve heyecanlar\u0131 kontrol eden ak\u0131l k\u0131sm\u0131na tekabul eder; spek\u00fclatif hikmet (Sophia) ise saf bilgiye arayan k\u0131sma kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. Bu insan i\u00e7in en y\u00fcksek erdemdir, en y\u00fcksek faaliyet t\u00fcr\u00fc olarak en s\u00fcrekli ve doyurucu zevk t\u00fcr\u00fcn\u00fc do\u011furur. Bu t\u00fcr bir i\u015fleyi\u015fin \u015fartlar\u0131ndan biri maddi refaht\u0131r ve bu amaca d\u00f6n\u00fck oldu\u011fu s\u00fcrece gerekli olan bir \u015feydir. E\u011flence kendi ba\u015f\u0131na bir ama\u00e7 olarak de\u011fil ancak fonksiyonumuza vesile oldu\u011fu oranda istenmelidir. Kendi diliyle \u0130yi Hayat\u2019\u0131 \u015f\u00f6yle tasvir eder Aristo:<\/p>\n \u201c… Tam be\u015feri mutluluk akl\u0131n eseridir… Mutlulu\u011fa ili\u015fkin hi\u00e7bir \u015fey eksik olamaz.<\/p>\n Ancak b\u00f6yle bir hayat, be\u015feri d\u00fczeyin \u00fczerinde olacakt\u0131r: insanl\u0131\u011f\u0131 sayesinde de\u011fil, i\u00e7inde bulunan ilahi olan sayesinde ve bu ilahi olan\u0131n ki\u015finin tabiat\u0131nda hakim konumda olmas\u0131 halinde, insan bu d\u00fczeyin \u00fczerindedir. E\u011fer o zaman ak\u0131l insanla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ilahi bir \u015fey ise, insan hayat\u0131na bak\u0131\u015fla akl\u0131n hayat\u0131 ilahi olacakt\u0131r. Bir insan\u0131n, insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerine ve bir faninin fanilik d\u00fc\u015f\u00fcncelerine sahip olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yleyenlere de boyun e\u011fmemiz gerekmez. Fakat biz m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca fanili\u011fi pratize etmeliyiz ve insan\u0131n kendisindeki en y\u00fcksek \u015feye uygun ya\u015famas\u0131 i\u00e7in gereken her \u015feyi yapmal\u0131y\u0131z. Zira hacim olarak k\u00fc\u00e7\u00fck olsa da, bu g\u00fc\u00e7 ve de\u011fer olarak geriye kalan her \u015feyin \u00fczerindedir.\u201d*38<\/p>\n SONU\u00c7<\/b><\/p>\n Te\u015febb\u00fch-\u00fc bi\u2019l vacip fikrinin iki sureti vard\u0131r: insandan Tanr\u0131ya do\u011fru y\u00f6nelen benzerlik teomorfizm \u015feklinde tezah\u00fcr ederken, Tanr\u0131\u2019dan insana do\u011fru ortaya \u00e7\u0131kan te\u015febb\u00fch antropomorfizm bi\u00e7imini al\u0131r. Her iki suret de, Tanr\u0131 ve insan\u0131 ayn\u0131 varl\u0131k d\u00fczleminde ele ald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu ikisinin mahiyetleri aras\u0131nda ge\u00e7i\u015flilik oldu\u011funu varsayar. Hem Platon\u2019da hem de Aristo\u2019da bu insan-Tanr\u0131 ge\u00e7i\u015flili\u011fine rastl\u0131yoruz. Said Nursi\u2019ye g\u00f6re Felsefe gelene\u011fi bu ge\u00e7i\u015flilik varsay\u0131m\u0131 y\u00fcz\u00fcnden, Tanr\u0131\u2019ya benzemeyi insana ve topluma en b\u00fcy\u00fck etik ideal olarak sunar. Bunun sonucunda ise, \u015firkten \u015f\u00fckre ge\u00e7emeyerek, insanl\u0131\u011f\u0131 sebeplere, tabiata, y\u0131ld\u0131zlara ve putlara tap\u0131nmak gibi \u015firk t\u00fcrlerine mahkum eder. Nebev\u00ee gelenek ise bu ikisi aras\u0131nda kategorik, uzla\u015ft\u0131r\u0131lamaz, dolay\u0131s\u0131yla benzerlik kurulamaz bir ay\u0131r\u0131m \u00f6nerir. Nebev\u00ee anlay\u0131\u015fa g\u00f6re, insan varl\u0131k d\u00fczleminde imkan alan\u0131nda yer al\u0131rken, Tanr\u0131 varl\u0131\u011f\u0131 zorunlu(vacip) oland\u0131r. \u0130nsan\u0131n dikey bir s\u0131\u00e7ray\u0131\u015fla v\u00fccub alan\u0131na kat\u0131lmak istemesi, yani te\u015febb\u00fch-\u00fc bi\u2019l vacip fikri, enenin nominal varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 terk ederek ger\u00e7eklik kazanma te\u015febb\u00fcs\u00fcd\u00fcr: Firavunun kulesi, Nemrudun tekebb\u00fcr\u00fc, Karun\u2019un ilmi ve zenginli\u011fi ve Kisran\u0131n gururu bunun yans\u0131malar\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u201cMuhakkak ki Allah, Adem\u2019i Rahman suretinde yaratm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d*39 Tevrat\u2019ta da yer alan bu te\u015fbih, \u201cmuhalefetun lil-havadis\u201d yani yarat\u0131lan\/hadis olan hi\u00e7bir \u015feye benzemeyen*40 \u201cZat-\u0131 Akdes-i \u0130lahi\u201d hakk\u0131nda ger\u00e7ek manada anla\u015f\u0131lmas\u0131 imkans\u0131z olan, dolay\u0131s\u0131yla, \u201c En g\u00fczel misaller Onun i\u00e7indir\u201d*41 ayetinden hareketle, isim, s\u0131fat ve \u015fuunat\u0131na temsil\/allegori yoluyla bakmam\u0131z\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan\/gerektiren bir benzetmedir. Bu benzetmede insan \u00f6zne\/fail de\u011fil, edilgen\/m\u00fcnfaildir. Rahman olan Allah\u2019\u0131n insan\u0131n manevi simas\u0131ndaki tecellisi, yery\u00fcz\u00fc ve kainatta oldu\u011fu gibi o kadar a\u00e7\u0131k bir \u201cdelalet\u201d i\u00e7ermektedir ki, \u0131l\u0131ml\u0131 vahdet-i v\u00fccudcular bunu \u201cLa mevcude illa Hu\u201d ile ifade ederek, bir anlamda enenin itibarili\u011fini, dolay\u0131s\u0131yla yok h\u00fckm\u00fcnde oldu\u011funu tesbit etmi\u015flerdir.*42 \u0130nsan\u0131n Rahman ismine kemal derecesindeki ayinedarl\u0131\u011f\u0131na i\u015faret eden bu temsilin ters y\u00fcz edilmesi, niyaz\u0131n yerini naza, aczin kudrete, fakr\u0131n g\u0131naya b\u0131rakmas\u0131na, yani insan\u0131n tanr\u0131la\u015fmas\u0131 anlam\u0131na gelir. Bu durum ise, enenin Allah\u2019\u0131n kevn\u00ee ve kelam\u00ee ayetlerine muhatap olma bi\u00e7imiyle ili\u015fkilidir. Bu ili\u015fkilenme bi\u00e7imini \u201cre\u015fha, katre ve z\u00fchre\u201d formlar\u0131nda ele alan Said Nursi,*43 Allah\u2019a ait olan\u0131n ene taraf\u0131ndan kendisine nisbet edilmesi durumunu \u00e7i\u00e7ek-g\u00fcne\u015f ili\u015fkisine benzeterek a\u00e7\u0131klar. Renklerin kayna\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na ba\u011flayan teoriden hareketle, \u00e7i\u00e7eklerin g\u00fcne\u015fin t\u00fcm \u0131\u015f\u0131klar\u0131n\u0131 kendilerine mal ederek, yaln\u0131zca kendi renklerine boyamalar\u0131 ve g\u00fcne\u015ften hi\u00e7bir iz yans\u0131tmadan bunu yapmalar\u0131 gibi, kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 itibari olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p v\u00fccud\u00ee hale getiren insan nefsindeki ene hassas\u0131 da, insanda ve evrende yans\u0131yan t\u00fcm marifet \u0131\u015f\u0131klar\u0131n\u0131 kendinde so\u011furarak kendisini Tanr\u0131la\u015ft\u0131rmakta ve sonu\u00e7ta, bunu temsil eden Felsefe gelene\u011finin te\u015febb\u00fch-\u00fc bi\u2019l vacip fikri insanl\u0131k tarihindeki ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki tezah\u00fcrleriyle ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Said Nursi, bu y\u00fczden, bir hakikat dili olarak felsefenin y\u00fcceltilmesini ele\u015ftirirken, Felsefe gelene\u011finin N\u00fcb\u00fcvvet gelene\u011fine tabi olmas\u0131n\u0131n zorunlulu\u011funa at\u0131fta bulunur.<\/p>\n Dipnotlar:<\/strong><\/p>\n 09.02.2009 Mahluk olma noktas\u0131nda e\u015fitlik=Mabudiyetten uzak olma noktas\u0131nda e\u015fitlik I. G\u0130R\u0130\u015e : \u201c\u0130MKANSIZIN \u0130MKANI\u201d BU \u00c7ALI\u015eMADA, Said Nursi\u2019nin \u201cEne\u201d konusundaki m\u00fclahazalar\u0131ndan hareketle, te\u015febb\u00fch-\u00fc bi\u2019l vacip (teomorfizm)*1 d\u00fc\u015f\u00fcncesi etraf\u0131nda, N\u00fcb\u00fcvvet gelene\u011fi kar\u015f\u0131s\u0131nda konumland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Felsefi gelene\u011fe y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftiriyi de\u011ferlendirecek ve bu \u00e7er\u00e7evede antik Yunan toplumundaki Tanr\u0131-insan ili\u015fkisine ve bunun Platon ve Aristo\u2019da ele al\u0131n\u0131\u015f bi\u00e7imine bakaca\u011f\u0131z. Said […]<\/p>\n","protected":false},"author":27,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"ppma_author":[182],"class_list":["post-89627","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazarlar"],"yoast_head":"\n\n
\n\n