23.11.2005<\/p>\n
K\u00c2\u0130NATTA YER ALAN PEK \u00c7OK fiziksel sistemin davran\u0131\u015f\u0131 \u00f6nceden kestirilebilir. G\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131n\u0131 y\u0131llarca \u00f6ncesinden kestirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ancak depremler, f\u0131rt\u0131nalar ya da tayfunlar gibi pek \u00e7ok olay da o kadar \u00f6nceden bilinemez. G\u00fcne\u015f sistemindeki gezegenlerin hareketini yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn atmosfer hareketlerinden, yery\u00fcz\u00fc kabu\u011funun oynamalar\u0131ndan ya da insan davran\u0131\u015f\u0131ndan daha fazla bilinebilir k\u0131lan nedir?<\/p>\n
1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda kaos biliminin do\u011fu\u015fu bilim i\u00e7inde bir meta-dil, bir meta-paradigma olu\u015fturdu. Karma\u015f\u0131k sistemlerin bir davran\u0131\u015f bi\u00e7imi olarak kaos, belirli \u00f6l\u00e7eklerde keyf\u00ee ve \u00f6nden kestirilemez g\u00f6r\u00fcnse de, \u00f6z\u00fcnde iyi tan\u0131mlanm\u0131\u015f ve tahmin edilebilir bir bi\u00e7imdir. Kaosun varl\u0131\u011f\u0131, bir yandan \u00f6nceden rastgele gibi g\u00f6r\u00fcnen pek \u00e7ok s\u00fcrecin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn aksine tahmin edilebilir oldu\u011funu, \u00f6te yandan mutlak tahmin edilebilirli\u011fin de s\u0131n\u0131rl\u0131 bulundu\u011funu g\u00f6sterir. Ayn\u0131 zamanda, karma\u015f\u0131k sistemlerin davran\u0131\u015f\u0131yla ilgili yeni bir d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imi de ortaya koyar. Buna kaos metafizi\u011fi denilebilir. Kaosun ilkeleri, deneyimlerin tasarlanmas\u0131ndan kuramlar\u0131n form\u00fclasyonuna kadar, kullan\u0131\u015fl\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc metafizik analojiler kurar.<\/p>\n
U\u00e7an bir ku\u015f burada \u00f6rnek olarak verilebilir. U\u00e7an ku\u015fu bir model olarak yeniden kurmak istedi\u011fimizde, ilk elde ku\u015fun u\u00e7tu\u011fu hava ak\u0131m\u0131n\u0131 tan\u0131mlayan ak\u0131\u015fkan dinami\u011finin temel yasalar\u0131n\u0131 kullanmak isteriz. Ancak basit modelleri biyolojik sistemlere uygulamak istedi\u011fimizde sorun \u00e7\u0131kar. Sorunlardan biri, ku\u015flar\u0131n yaln\u0131zca bir u\u00e7u\u015f tarz\u0131 de\u011fil, birka\u00e7 u\u00e7u\u015f tarz\u0131 birden oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fidir. Bu tarzlardan hangisini ye\u011fleyece\u011fi fiziksel \u00e7evreye ba\u011fl\u0131 (hava ak\u0131m\u0131ndaki de\u011fi\u015fiklikler, hava h\u0131z\u0131 vb.) olarak de\u011fi\u015fir. Ku\u015flar kanatlar\u0131n\u0131 yava\u015f ya da h\u0131zl\u0131 \u00e7\u0131rpabilir, s\u00fcz\u00fclebilir ya da \u00e7ok y\u00fcksek frekansta kanat \u00e7\u0131rpabilirler. Ku\u015f bazen iste\u011fine ve r\u00fczg\u00e2r ak\u0131m\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak bu modellerin birinden di\u011ferine ge\u00e7ebilir. Karma\u015f\u0131k sistemlerdeki bu yayg\u0131n fenomene \u2018kritik faz ge\u00e7i\u015fi\u2019 ad\u0131 verilir. Bu fenomenin \u00f6rneklerine hem fiziksel, hem de biyolojik sistemlerde s\u0131kl\u0131kla rastlan\u0131r.*<\/p>\n
Burada duruyoruz. Niyetim sizi kaos kuram\u0131n\u0131n heyecan verici dehlizlerinde kaybetmek de\u011fil. Hizaya getirilmek istenen, farkl\u0131l\u0131k ve biriciklikleri t\u00f6rp\u00fclenmek murad edilen insanlar\u0131n hik\u00e2yesinden bahsetmek istiyorum size. G\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde s\u00fcz\u00fclen yahut kanat \u00e7\u0131rpan ku\u015flar\u0131n h\u00e2let-i ruhiyesinden.<\/p>\n
C\u00e2birler diyorlar ki, sizin g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki u\u00e7u\u015flar\u0131n\u0131z bizim ba\u011fl\u0131 oldu\u011fumuz kuramla a\u00e7\u0131klanm\u0131yor, o halde sizde bir tuhafl\u0131k var. Ya bizim inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z kuram\u0131n yasalar\u0131na g\u00f6re u\u00e7ars\u0131n\u0131z, ya da yolar\u0131z kanatlar\u0131n\u0131z\u0131!<\/p>\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc c\u00e2birler yorulmu\u015flard\u0131r; onlar\u0131n u\u00e7u\u015flar\u0131n\u0131 izlemekten. Onlara bir y\u00f6n tayin etmeleri bo\u015funad\u0131r. \u00d6nden yapt\u0131klar\u0131 t\u00fcm tahmin ve yordamalar hep bo\u015fa \u00e7\u0131kmakta, ku\u015flar t\u00fcrl\u00fc t\u00fcrl\u00fc u\u00e7maktad\u0131r.<\/p>\n
C\u00e2birler ister ki, ku\u015flar sabit g\u00fczerg\u00e2hlar\u0131 izlesin, avc\u0131lar t\u00fcfeklerini do\u011frulttu\u011funda daima ku\u015flar menzilde olsunlar. Onlar ikinci bir emre kadar hava ve yol \u015fartlar\u0131na g\u00f6re tav\u0131r ve konum al\u0131\u015f\u0131, has\u0131l\u0131 \u2018kritik faz ge\u00e7i\u015fleri\u2019ni yasaklam\u0131\u015flard\u0131r. Ku\u015flar ancak kendi tan\u0131mlad\u0131klar\u0131 bi\u00e7imlerle ve belirlenmi\u015f g\u00fczerg\u00e2hlarda kanat \u00e7\u0131rps\u0131n isterler. Oysa ku\u015flar g\u00f6ky\u00fcz\u00fcyle konu\u015fmay\u0131 severler, r\u00fczg\u00e2rlarla selamla\u015fmay\u0131, ya\u011fmurlarla, f\u0131rt\u0131na ve boranlarla hemhal olmay\u0131 severler. O y\u00fczden, bir t\u00fcrl\u00fc ele avuca gelmezler.<\/p>\n
Ku\u015flar\u0131n t\u00fcrl\u00fc t\u00fcrl\u00fc u\u00e7u\u015flar\u0131 vard\u0131r; insanlar\u0131n ise t\u00fcrl\u00fc t\u00fcrl\u00fc ya\u015famalar\u0131. Ben bu d\u00fcnyay\u0131 herkesten farkl\u0131 olarak ya\u015fama ve hissetme hakk\u0131n\u0131 kendi \u00fclkemde do\u011fup b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcm topraklarda bulamayacaksam ne yapaca\u011f\u0131m? Bel\u00e2lardan en \u00e7ok emin olmam gereken yerde c\u00e2birlerin \u015fiddeti yolumu kesiyorsa, onlar\u0131 kime \u015fik\u00e2yet edece\u011fim? \u0130nsan olmakla tevar\u00fcs etti\u011fim hak ve h\u00fcrriyeti atalar\u0131m\u0131n topra\u011f\u0131nda bulamayacaksam, onu nerede arayaca\u011f\u0131m?<\/p>\n
C\u00e2birler, insan tekinin ele avuca s\u0131\u011fmazl\u0131\u011f\u0131na, her insan\u0131n bir z\u00fcbde-i \u00e2lem oldu\u011funa, \u201cBende s\u0131\u011far yedi cihan \/ Ben bu cihana s\u0131\u011fmazam\u201d diyen \u015faire inanm\u0131yorlar. Onlar mekanistik d\u00fcnya tasavvuruyla en karma\u015f\u0131k sistemleri a\u00e7\u0131klayabilecekleri zann\u0131n\u0131 muhafaza ediyorlar. Oysa ki, rikkat ve r\u0131fk\u0131n nuru i\u00e7 \u00e2lemde s\u00f6nd\u00fc m\u00fc, d\u0131\u015far\u0131s\u0131 ol ki\u015fiye zifir\u00ee karanl\u0131k g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n
Onlardan baz\u0131s\u0131, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde u\u00e7u\u015fan ku\u015flara bak\u0131p da, \u201cBunlar yarasa!\u201d dedi. Ne g\u00fczel s\u00f6zd\u00fc o, ne b\u00fcy\u00fck iltifatt\u0131! Ris\u00e2let\u00fc\u2019t-Tayr\u2019\u0131nda ustam\u0131z \u0130bn S\u00een\u00e2 \u201cKu\u015flar\u0131n en iyisi yarasad\u0131r\u201d demiyor mu? Me\u00e7hul bir \u015fair, \u00fcstad\u0131n s\u00f6zlerini \u015f\u00f6yle yorumlar: \u201cYarasa, orta yolu tutturdu\u011fundan, ku\u015flar\u0131n en iyisi olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Yarasa ge\u00e7imini sa\u011flamada ve meydana \u00e7\u0131kmada orta yolu tutar. Yarasa asl\u0131nda ku\u015f s\u00fbretinde de\u011fildir, ama onda ku\u015fa has faydalar ve \u00f6zellikler vard\u0131r. \u0130nsan da, melek s\u00fbretinde de\u011filse bile, onlar\u0131n s\u00fbretiyle ahl\u00e2klanabilir ve mele\u011fin s\u0131fatlar\u0131na sahip olabilir.\u201d**<\/p>\n
Ku\u015flar t\u00fcrl\u00fc t\u00fcrl\u00fc u\u00e7ar. \u0130nsan kalbi t\u00fcrl\u00fc t\u00fcrl\u00fc sever. G\u00fcl t\u00fcrl\u00fc t\u00fcrl\u00fc a\u00e7ar. Ve mahzunlar ve ma\u011fdurlar Ris\u00e2let\u00fc\u2019t-Tayr\u2019\u0131n sonunda zikredilen o g\u00fczel \u00e2yeti hat\u0131rlar da serinler: \u2018t\u0131pk\u0131 uzun kanat \u00e7\u0131rp\u0131\u015flardan sonra kendilerini s\u00fcz\u00fclmeye b\u0131rakm\u0131\u015f ku\u015flar gibi…\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
23.11.2005 K\u00c2\u0130NATTA YER ALAN PEK \u00c7OK fiziksel sistemin davran\u0131\u015f\u0131 \u00f6nceden kestirilebilir. G\u00fcne\u015f tutulmalar\u0131n\u0131 y\u0131llarca \u00f6ncesinden kestirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ancak depremler, f\u0131rt\u0131nalar ya da tayfunlar gibi pek \u00e7ok olay da o kadar \u00f6nceden bilinemez. G\u00fcne\u015f sistemindeki gezegenlerin hareketini yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn atmosfer hareketlerinden, yery\u00fcz\u00fc kabu\u011funun oynamalar\u0131ndan ya da insan davran\u0131\u015f\u0131ndan daha fazla bilinebilir k\u0131lan nedir? 1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda kaos biliminin […]<\/p>\n","protected":false},"author":26,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"ppma_author":[180],"class_list":["post-89591","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arsiv"],"yoast_head":"\n