23.03.2007<\/p>\n
BENL\u0130K NED\u0130R ve ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00fczy\u0131lda benli\u011fin temel meseleleri nelerdir? Bu yaz\u0131da, birka\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda bu sorulara cevap aramay\u0131 umuyorum. Ard\u0131ndan, \u201cK\u00fclt\u00fcrden ve tarihten ba\u011f\u0131ms\u0131z bir benlik fikri olabilir mi?\u201d sorusunu cevaplamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m. Buradan Bat\u0131l\u0131 ve Do\u011fulu benlik kavramlar\u0131 \u00fczerine k\u0131sa bir tart\u0131\u015fmaya ge\u00e7ece\u011fim. G\u00f6receksiniz ki, bir Garpzedenin kar\u0131\u015f\u0131k zihninde her zaman cevaplardan daha \u00e7ok sorular vard\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
YOKSULLUK \u0130\u00c7\u0130M\u0130ZDE
\n<\/b><\/p>\n
<\/p>\n
Rollo May kendi kendisine \u201cYirminci y\u00fczy\u0131l insan\u0131n\u0131n temel sorunu nedir?\u201d diye sorar ve cevap verir: \u201cBo\u015fluk.\u201d \u0130nsanlar neyi istediklerini ve neyi hissettiklerini bilmemektedirler. Arzu ve isteklerini bir kesinlik halinde ya\u015famad\u0131klar\u0131 i\u00e7in, karars\u0131zl\u0131ktan ve \u00f6zerklik yoksunlu\u011fundan yak\u0131nmaktad\u0131rlar. Aile veya a\u015fk ili\u015fkileri bozulmu\u015ftur, ama en ba\u015fta, ili\u015fki i\u00e7inde olduklar\u0131 ki\u015fiyi de i\u00e7lerindeki bo\u015flu\u011fu gidermeye matuf olarak benimsedikleri i\u00e7in, ki\u015fi o bo\u015flu\u011fu doldurmad\u0131\u011f\u0131nda endi\u015fe ve \u00f6fkeye kap\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n
<\/p>\n
Burada bo\u015fluk s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc lafz\u00ee anlam\u0131yla almamak gerekir. Bo\u015fluk ya\u015fant\u0131s\u0131, insanlar kendilerini kendi hayatlar\u0131 ve i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 d\u00fcnyay\u0131 de\u011fi\u015ftirmek hakk\u0131nda etkili bir\u015fey yapamayacak kadar g\u00fc\u00e7s\u00fcz hissettiklerinde s\u00f6k\u00fcn eder. \u0130\u00e7sel bo\u015fluk ya da \u2018i\u00e7imizdeki yoksulluk,\u2019 ki\u015finin kendi hayat\u0131n\u0131 y\u00f6nlendirebilecek ya da ba\u015fka insanlar\u0131n kendisine y\u00f6nelik tutumlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirebilecek bir \u00e2mil olamad\u0131\u011f\u0131 durumlarda tebell\u00fcr eder. \u00dcmitsizlik ve \u00e7aresizlik galebe \u00e7alar ve nihayet insanlar istemekten, irade etmekten de vazge\u00e7ebilirler. Erich Fromm insanlar\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde herhangi bir din\u00ee veya ahl\u00e2k\u00ee otoritenin emrinde de\u011fil, anonim bir otoritenin, ‘kamuoyu’nun emrinde ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 yazmaktad\u0131r. Yetke makam\u0131 kamunun ta kendisidir ve kamu da radarlar\u0131n\u0131 di\u011ferinin kendisinden ne bekledi\u011fini anlamak ve alg\u0131lamak \u00fczere y\u00f6nlendirmi\u015f \u00e7ok say\u0131da bireyden m\u00fcte\u015fekkildir. Modern Bat\u0131l\u0131 insan y\u00fczy\u0131llar boyunca rasyonalite, tekbi\u00e7imlilik ve mekanikli\u011fe vurgu yapan bir e\u011fitim tornas\u0131ndan ge\u00e7irilmi\u015ftir.<\/p>\n
<\/p>\n
\u0130\u00e7sel bo\u015flu\u011funu sezen modern insan, kendi ba\u015f\u0131na kalmamak i\u00e7in, bir yaln\u0131zl\u0131k korkusu i\u00e7inde ya\u015far ve i\u00e7indeki bo\u015flu\u011fu dolduracak m\u00fcsekkinlere y\u00f6nelir. T\u00fcketim k\u00fclt\u00fcr\u00fc, gurular, i\u015fkolik ya\u015fam tarz\u0131 insan\u0131n bu i\u00e7 bo\u015flu\u011funu gidermek i\u00e7in emre \u00e2m\u00e2de bekletilmektedir zaten.<\/p>\n
<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fcz ABD toplumunun \u2018analjezi toplumu\u2019 olarak tan\u0131mlanmas\u0131 da tesad\u00fcf de\u011fildir. Analjezi, yani a\u011fr\u0131y\u0131 ne pahas\u0131na olursa olsun dindirme fikri, Bat\u0131l\u0131 toplumlarda bir fikr-i sabit halinde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Yak\u0131n zamanlarda T\u00fcrk\u00e7e\u2019de de yay\u0131nlanan bir kitapta ayn\u0131 toplum \u2018Prozac Milleti\u2019 olarak isimlendirilmekteydi. \u00c7ok de\u011fil bir as\u0131r \u00f6nce ayn\u0131 toplumun i\u00e7inden \u00e7\u0131kan psikolog William James a\u011fr\u0131 ve \u0131zd\u0131raba tahamm\u00fcl\u00fc sal\u0131k verirken, bug\u00fcn ruhsal \u0131zd\u0131rab\u0131n her t\u00fcrl\u00fc tezah\u00fcr\u00fcn\u00fcn farmakolojik ajanlarca bast\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 manidard\u0131r. Psikofarmakoloji ruhsal kozmeti\u011fi sa\u011flamaya soyunmu\u015ftur ve ac\u0131s\u0131z \u0131zd\u0131raps\u0131z bir d\u00fcnya vaad emektedir.<\/p>\n
<\/p>\n
Modern insan\u0131n temel meselelerinden birisi de, \u00f6l\u00fcmle y\u00fczle\u015fememesi, La Rochefoucauld\u2019un deyi\u015fiyle ‘\u00f6l\u00fcme do\u011frudan bakamamas\u0131’, dahas\u0131 onu ink\u00e2r etmeye y\u00f6nelmesidir. Bir t\u00fcr beden oymac\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan kozmetik end\u00fcstri ve plastik cerrahi, \u00f6l\u00fcm\u00fc durdurma saplant\u0131s\u0131ndan ekmek yemektedirler. \u00d6l\u00fcm\u00fcn ink\u00e2r\u0131 giderek hayat\u0131n ink\u00e2r\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmekte, varolu\u015fsal nevroz insan ruhunu yurt edinmektedir. Gaye yoklu\u011fu, modern tecr\u00fcbeyle birlikte bir gulyaban\u00ee gibi insan\u0131n yolunu kesmekte, hayat anl\u0131k hazlar\u0131n doyuruldu\u011fu bir rit\u00fceller dizisi olarak alg\u0131lanmaktad\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
EVRENSEL B\u0130R BENL\u0130K VAR MIDIR?
\n<\/b><\/p>\n
<\/p>\n
Yirminci y\u00fczy\u0131lda Heidegger ve Gadamer insan ger\u00e7ekli\u011fini incelerken bir tek hakikatten bahsedilemeyece\u011fini dile getirdiler. Pek \u00e7ok do\u011fru, pek \u00e7ok hakikat vard\u0131 ve bu do\u011frular, g\u00f6zleyen ve g\u00f6zlenenin tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flam\u0131na istinat ediyordu. Ara\u015ft\u0131rma par\u00e7a ile b\u00fct\u00fcn\u00fcn, ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131n\u0131n ve ara\u015ft\u0131r\u0131lan\u0131n ba\u011flam\u0131n\u0131n, bilinen ile bilinmeyenin aras\u0131nda bir uyum arama s\u00fcrecinden ibaretti. A\u015fina olan, bildik olan, ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131ya kendi k\u00fclt\u00fcr\u00fc taraf\u0131ndan verilendir ve bu da \u00f6nyarg\u0131 demektir. \u0130\u015fte bu \u00f6nyarg\u0131lard\u0131r ki, ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131n\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 buland\u0131r\u0131r ve bilim bir \u2018\u00f6nyarg\u0131ya kar\u015f\u0131 \u00f6nyarg\u0131\u2019 etkinli\u011fi olur \u00e7\u0131kar. Sosyal bilimlerin yorumlay\u0131c\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 sahiplenmesi gerekti\u011fini, modern \u00e7a\u011f\u0131n nesnelcilik ve bilimcilik gibi ak\u0131mlar\u0131ndan daha farkl\u0131 y\u00f6ntemleri kullanmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yleyen d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, b\u00f6ylece, ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n k\u0131s\u0131tlama ve \u00f6nyarg\u0131lar\u0131yla m\u00e2lul bir ara\u015ft\u0131rma etkinli\u011fini a\u015fmay\u0131 ummu\u015flard\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
Bug\u00fcn \u00fczerinde en \u00e7ok tart\u0131\u015fman\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc psikoloji kavramlar\u0131ndan biri, self ya da benlik kavram\u0131d\u0131r. Psikoterapi kuramlar\u0131 s\u0131kl\u0131kla evrensel ve tarih-a\u015f\u0131r\u0131 (transhistorical) bir benlikten s\u00f6z ederler. Yorumlay\u0131c\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ise; belirli bir k\u00fclt\u00fcrde ve payla\u015f\u0131lan bir ahl\u00e2k\u00ee anlamlar a\u011f\u0131nda, belirli bir k\u00fclt\u00fcrel grubun yerel psikolojisinden hareketle insan olman\u0131n ne oldu\u011funa verilen cevab\u0131 esas al\u0131r. Ben olmak ya da benlik, tan\u0131m\u0131 gere\u011fi, tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flamdan, i\u00e7inden ne\u015fet etti\u011fi toplumun de\u011fer ve yarg\u0131lar\u0131ndan etkilenir. Benlik insano\u011flunun kozmostaki yerinin ne oldu\u011funa ili\u015fkin o k\u00fclt\u00fcr\u00fcn inanc\u0131n\u0131 cisimle\u015ftirir. Buradan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, benlik payla\u015f\u0131lan anlay\u0131\u015flar\u0131n ufkunda durur, dolay\u0131s\u0131yla da tarihten ve k\u00fclt\u00fcrden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir benlik yoktur; evrensel bir benlik de\u011fil, yerel benlikler vard\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
Do\u011fulu ve Bat\u0131l\u0131 benlikler aras\u0131nda \u00f6nemli farklar g\u00f6ren ara\u015ft\u0131rmalar ve analitik kavramla\u015ft\u0131rmalar da i\u015fte bu evrensel bir benlik olamayaca\u011f\u0131 \u00f6nermesinden hareket ederler. Benli\u011fin \u00f6zerk, b\u00fct\u00fcn ve s\u00fcrekli oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesinin Bat\u0131l\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnce oldu\u011fu ve benli\u011fin ba\u011flamsal ve ili\u015fkisel olarak ya\u015fant\u0131land\u0131\u011f\u0131 di\u011fer k\u00fclt\u00fcrlerde, bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131 dile getirilmi\u015ftir. Psikanalist Heinz Kohut\u2019un her bireyde s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirli, \u00f6zerk ve tutarl\u0131 bir benlik bulundu\u011fu \u00f6nermesi, bug\u00fcn k\u00fclt\u00fcrel ara\u015ft\u0131rmalarca sigaya \u00e7ekilmekte ve tutarl\u0131 bir benlik fikrinin Bat\u0131l\u0131 uzamsal kategorilerin ve bireycili\u011fin bir sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Hint benli\u011fi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar Hint insan\u0131n\u0131n ki\u015fileraras\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n bir hayli ge\u00e7irgen oldu\u011funu, ki\u015fiyi yapan \u00f6z\u00fcn ak\u0131\u015fkan oldu\u011funu ve d\u00fcnyadaki etkile\u015fimlerle de\u011fi\u015fime u\u011frayabildi\u011fini yazm\u0131\u015flard\u0131r. Japonya ve Hindistan\u2019da benlik anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine uzun y\u0131llar s\u00fcren bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fcten psikanalist Alan Roland g\u00f6receci bir yakla\u015f\u0131m\u0131 benimsemekte ve insan ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131n farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerde birbirinden radikal \u00f6l\u00e7\u00fcde farkl\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu y\u00fczden de zihin ve benli\u011fin psikanalitik modellerinin ba\u015fka k\u00fclt\u00fcrel geleneklerdeki insanlara uygulanamayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Do\u011fu insan\u0131 bir homo hierarchicus olarak da kavramla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: Ki\u015filer bu anlay\u0131\u015fta ki\u015fisel ihtiya\u00e7lar\u0131 olan bireyler olarak de\u011fi,l sosyal nizamdaki birimler olarak de\u011ferlendirilirler. Hiyerar\u015fi insan\u0131 eylemlerini toplumun beklentilerine ve kendisinden manev\u00ee olarak daha \u00fcstte g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ki\u015filerin \u00fcmit ve arzular\u0131na g\u00f6re belirler. Bireycili\u011fin ve tek ba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 de\u011fer g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Bat\u0131 toplumunda ise, bu t\u00fcr tutumlar\u0131 kolayca ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k arzular\u0131 olarak isimlendirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. <\/p>\n
<\/p>\n
Ger\u00e7ek \u015fu ki insan\u0131n insana duydu\u011fu kalb\u00ee yak\u0131nl\u0131k ve ihtiyaca, Bat\u0131 toplumunun psikolojisinde \u00e7eyrek as\u0131rd\u0131r i\u015faret edilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Duygusal olgunlu\u011fun en \u00f6nemli emaresinin ba\u015fka insanlara emniyet ve istinad etmekte bulundu\u011funu, \u00f6nde gelen psikanalistler dile getirmi\u015flerdir. Ki\u015fi ancak \u00f6tekine emniyet etmekle yaln\u0131zl\u0131\u011fa tahamm\u00fcl edebilir. \u00d6tekinin daima verici ve kabul edici iyi bir anne imgesi halinde bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131na nak\u015fedildi\u011fi ki\u015filer, yaln\u0131zl\u0131\u011fa tahamm\u00fcl kapasiteleri en y\u00fcksek ki\u015filerdir.<\/p>\n
<\/p>\n
Y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda s\u00f6m\u00fcrgecilerin psikolojisini inceleyen Octav Mannoni Avrupa insan\u0131n\u0131n yo\u011fun bir insan nefretinden muzdarip oldu\u011funu ve insans\u0131z bir yer bulmak gayesiyle okyanuslara a\u00e7\u0131l\u0131p s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fe ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazmaktad\u0131r. Avrupal\u0131n\u0131n kollektif bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131na yerle\u015fik olan misantropi, yani insan nefreti d\u00fcnyay\u0131 t\u00fcm\u00fcyle insandan bo\u015faltmay\u0131 arzulamaktad\u0131r. H\u0131r\u00e7\u0131n K\u0131z, Robinson Crusoe ve G\u00fclliver\u2019in Seyahatleri gibi klasik eserlerdeki ana karakterleri inceledi\u011finde, Mannoni \u015funu g\u00f6r\u00fcr: Kaybolmu\u015f, s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, gemisi batm\u0131\u015f Avrupal\u0131lar vard\u0131klar\u0131 k\u0131y\u0131da do\u011falar\u0131n\u0131n ve k\u00fclt\u00fcrlerinin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc sonucunda h\u00e2kimiyeti ele ge\u00e7irir, yerlilere boyun e\u011fdirirler. Bu uzak diyarlardaki yerliler yar\u0131 insan, insanalt\u0131, kolayca kullan\u0131lan, tek\u00e2m\u00fcl etmemi\u015f ahmak yarat\u0131klar olarak resmedilirler. Bu eserlerin Avrupal\u0131larca \u00e7ekici bulunmas\u0131n\u0131n nedenleri, i\u00e7lerindeki bir arzuya kar\u015f\u0131l\u0131k gelmeleri, ortak ihtiya\u00e7lar\u0131 gidermeleri olmu\u015ftur. Bu eserlerde Avrupa psikolojisinde sessiz sedas\u0131z varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren duygu, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve d\u00fc\u015flemler hayal\u00ee karakterlere yans\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsandan yo\u011fun bir nefret sebebiyledir ki, pek \u00e7ok Avrupal\u0131 okyanuslarda adalar bulmak i\u00e7in \u00fclkelerini terketmi\u015flerdir. Tarihin en b\u00fcy\u00fck ve en kanl\u0131 sava\u015flar\u0131n\u0131n Avrupal\u0131lar\u0131n elinden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 hat\u0131rlanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
Roger Garaudy, \u201cBat\u0131 tarihin en b\u00fcy\u00fck canisidir\u201d derken bu ger\u00e7e\u011fi bize hat\u0131rlat\u0131r. Kristof Kolomb\u2019un adamlar\u0131n\u0131n nice yerliyi su\u00e7i\u00e7e\u011fi mikrobu bula\u015fm\u0131\u015f battaniyelerle bile isteye\u2014biyolojik sava\u015f\u0131n ilk \u00f6rne\u011fi!\u2014\u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, yerli bebeklerini k\u00f6peklerine yem yapt\u0131klar\u0131n\u0131, incil-barut-alkol sacayaklar\u0131 \u00fczerinde zalim bir s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin boy verdi\u011fini bug\u00fcn biliyoruz.<\/p>\n
<\/p>\n
Buradan varmak istedi\u011fim yer \u015furas\u0131: Bat\u0131l\u0131 benlik tan\u0131mlan\u0131rken bu sava\u015f\u00e7\u0131, istismarc\u0131, zalim ve karanl\u0131k ruhu da bir yere yerle\u015ftirmemiz gerekiyor. \u0130nsan ili\u015fkilerine yans\u0131yan so\u011fuklukta, ac\u0131mas\u0131z kapitalizmin ve t\u00fcketim k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fcretti\u011fi bo\u015f benliklerde, kaba pragmatizmde, insan yarar\u0131na olmayan bilgi ve teknolojide, zalim\u00e2ne rekabet\u00e7ilikte bu karanl\u0131k ruhun, Jung\u2019un tabiriyle g\u00f6lgenin izd\u00fc\u015f\u00fcmlerini g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. Bu vesileyle daha \u00f6nce ba\u015fka baz\u0131 yaz\u0131larda g\u00fcndeme getirdi\u011fim \u2018bo\u015f benlik\u2019 olgusunu bir kez daha hat\u0131rlatmakta yarar g\u00f6r\u00fcyorum.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
BENL\u0130\u011e\u0130N BO\u015eLU\u011eU
\n<\/b><\/p>\n
<\/p>\n
Psikolog Phillip Cushman, \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 ABD\u2019de benli\u011fin bir \u2018bo\u015f benlik\u2019 olarak tan\u0131mlanabilece\u011fini s\u00f6ylemektedir. Bu benlik; topluluk, gelenek ve payla\u015f\u0131lan anlam\u0131n yoklu\u011funu ya\u015fant\u0131layan benliktir. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte b\u00f6ylesi bir sosyal yoksunlu\u011fu ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 kayda de\u011fer bulmayan \u2018bo\u015f benlik,\u2019 bu yoksunlu\u011fu s\u00fcre\u011fen bir duygusal a\u00e7l\u0131k olarak cisimle\u015ftirmektedir. Benlik bo\u015ftur; zira aile, toplum ve gelenek ile irtibat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir.<\/p>\n
<\/p>\n
Bu benlik \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n yabanc\u0131la\u015fma ve par\u00e7alanmas\u0131na kar\u015f\u0131 durabilmek i\u00e7in, t\u00fcketim malzemeleri, kaloriler, yeni ya\u015fant\u0131lar, politikac\u0131lar, romantik sevgililer ve empatik terapistler taraf\u0131ndan doldurulmay\u0131 arzulamaktad\u0131r. Bu i\u00e7 bo\u015fluk kendisini farkl\u0131 bi\u00e7imlerde g\u00f6sterebilir: azalm\u0131\u015f \u00f6zsayg\u0131, de\u011fer karma\u015fas\u0131, yeme bozukluklar\u0131, madde k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131m\u0131 ve kronik t\u00fcketicilik gibi. Ki\u015filer ahl\u00e2k\u00ee tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6nceleyen bireyler olmaktan \u00e7\u0131karak ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan be\u011fenilmeyi \u00f6nceleyen bireylere d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Ahl\u00e2k\u00ee olarak do\u011fru olan\u0131 yapmak yerine, ba\u015fkalar\u0131n\u0131 cezbederek onlar\u0131n be\u011fenisini kazanma hayat\u0131n temel amac\u0131 olur.<\/p>\n
<\/p>\n
Benli\u011fin bo\u015flu\u011funu reklam end\u00fcstrisi ve psikoterapi kurumu doldurmaya s\u0131vanmaktad\u0131r. Reklamlar t\u00fcketiciye bir \u00fcr\u00fcnle hayatlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fece\u011fini vaad ederler. T\u00fcketici reklam edilen \u00fcr\u00fcne sahip olarak ya da onu t\u00fcketerek b\u00fcy\u00fcsel bir dokunu\u015fla dertlerinden s\u0131yr\u0131lacak ve reklamdaki modelin yerini alacakt\u0131r. Reklamlar hayatlar\u0131ndan memnun olmayan insanlara hayat tarz\u0131 satmakta, bir \u00fcr\u00fcnle birlikte ani ve yan\u0131lsamal\u0131 bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm vaadinde bulunmaktad\u0131rlar. \u0130nsanlar\u0131 bu yan\u0131lsamaya y\u00f6nelten \u2018bo\u015f benlik\u2019tir. Benlik ancak bir \u00fcr\u00fcn, bir ideoloji, bir \u015f\u00f6hret ya da maddeyi i\u00e7ine alarak, onunla b\u00fct\u00fcnle\u015ferek a\u00e7l\u0131\u011f\u0131n\u0131 gidermekte ve bo\u015flu\u011funu doldurmaktad\u0131r. Yoksa darmada\u011f\u0131n olacak ve de\u011fersizlik duygusunun u\u00e7urumundan yuvarlanacakt\u0131r. Ger\u00e7ek hayatlar\u0131ndan ho\u015fnut olmayan ki\u015filer i\u00e7in t\u00fcketmek yeni bir kimlik, yeni bir hayat edinmektir. Do\u011fru di\u015f macununu kullanmak ya da g\u00fc\u00e7l\u00fc bir siyas\u00ee liderle \u00f6zde\u015fle\u015fmek ile t\u00fcketici ki\u015fi benli\u011fini b\u00fcy\u00fcsel bir bi\u00e7imde d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr, farkl\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
R\u00dcYASIZ BENL\u0130KLER
\n<\/b><\/p>\n
<\/p>\n
R\u00fcya Do\u011fu toplumlar\u0131nda \u00f6zellikle din\u00ee ya\u015fant\u0131n\u0131n vazge\u00e7ilmez \u00f6geleri aras\u0131ndad\u0131r. R\u00fcya benlik i\u00e7in kendisini yeni bir bi\u00e7imde ifade etmenin vas\u0131tas\u0131 olabilir. R\u00fcya ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6nemli sayan k\u00fclt\u00fcrlerde r\u00fcyalar\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc bir g\u00fc\u00e7 ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 bilinmektedir. Bat\u0131l\u0131 bilin\u00e7, r\u00fcya halini uyan\u0131kl\u0131k hayat\u0131ndan keskin \u00e7izgilerle ay\u0131r\u0131r. R\u00fcya g\u00f6ren ondan bahsetmedi\u011finde de g\u00f6r\u00fclen d\u00fc\u015f sosyal anlam kazanmam\u0131\u015f, buharla\u015f\u0131p gitmi\u015f olacakt\u0131r. R\u00fcyan\u0131n fenomenolojisi; r\u00fcya yorumlaman\u0131n k\u00fclt\u00fcrel kodlar\u0131, r\u00fcya hakk\u0131ndaki yerli s\u00f6ylemler ve bu s\u00f6ylemlerin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi sosyal ba\u011flamlarla \u015fekillenir. S\u00f6zgelimi Semitik gelenekte r\u00fcya yorumculu\u011fu b\u00fcy\u00fck bir bilim haline gelmi\u015f ve \u0130sl\u00e2m uygarl\u0131\u011f\u0131yla birlikte zirveye ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Henry Corbin \u0130sl\u00e2m\u2019da r\u00fcyan\u0131n bir bilgi ve ke\u015fif kayna\u011f\u0131 olarak ne kadar \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 neredeyse yar\u0131m as\u0131r kadar \u00f6nce yazm\u0131\u015ft\u0131. Benli\u011fin yap\u0131c\u0131 unsurlar\u0131ndan birisi olarak r\u00fcya ki\u015fiyi bilinmez ile bulu\u015fturur, bilincin sakl\u0131 alanlar\u0131na i\u015faret eder ve payla\u015f\u0131lan arketiplerle r\u00fcya ya\u015fant\u0131s\u0131na sosyal bir anlam kazand\u0131r\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
Asiye Hatun\u2019un R\u00fcya Mektuplar\u0131 ad\u0131yla yay\u0131nlanan ve \u0130stanbul’lu bir dervi\u015fenin Bo\u015fnak k\u0131lavuzuna yazd\u0131\u011f\u0131 r\u00fcyalar\u0131 biraraya getiren metin bu y\u00f6n\u00fcyle \u00e7ok anlaml\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. R\u00fcyalar mektuplar yoluyla mesafeleri a\u015fmakta ve geri d\u00f6nen yorumlarla seyr-i s\u00fcl\u00fbk halindeki bir dervi\u015fenin ruhsal geli\u015fimini sa\u011flamaktad\u0131r. R\u00fcyalarla zenginle\u015fen bir benli\u011fin ki\u015fiyi \u2018mutsuz bilin\u00e7\u2019ten anlaml\u0131 bir varolu\u015fa ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00e2\u015fik\u00e2rd\u0131r. R\u00fcyalar\u0131n \u015fekillendirebildi\u011fi bir benlik, Bakhtin\u2019den \u00f6d\u00fcn\u00e7 al\u0131nma bir kavramla konu\u015fursak, diyalojik benliktir: de\u011fi\u015fime ve yenili\u011fe a\u00e7\u0131k, farkl\u0131 sesleri i\u00e7ine alabilen ve onlar\u0131 i\u00e7inde ya\u015fatabilen bir benlik. Bu diyaloji kendisini Yunus\u2019un \u201cBir ben vard\u0131r bende benden i\u00e7er\u00fc\u201d dizesiyle billurla\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130RADEN\u0130N KAYBI
\n<\/b><\/p>\n
<\/p>\n
\u0130nsan\u0131n olgunla\u015fma y\u00f6n\u00fcnde att\u0131\u011f\u0131 ad\u0131mlar, onu s\u0131radan bilin\u00e7ten benli\u011fin yarat\u0131c\u0131 bilincine ta\u015f\u0131yabiliyorsa, ya da Ferideddin Attar\u2019\u0131n o enfes istiaresiyle s\u00f6ylersek, ki\u015fi Simurg\u2019u g\u00f6rmek i\u00e7in kanatlar\u0131n\u0131n yanmas\u0131n\u0131 g\u00f6ze alabiliyorsa, do\u011fru yolda ve do\u011fru y\u00f6nde y\u00fcr\u00fcyor demektir. \u0130nsan se\u00e7im yapan varl\u0131kt\u0131r. Hazreti Adem de bir se\u00e7im yapm\u0131\u015ft\u0131. Se\u00e7mek h\u00fcr iradenin imtihan\u0131d\u0131r. Ki\u015fi karar vermek suretiyle imk\u00e2nlar\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131yla y\u00fczy\u00fcze gelir ve d\u00fcnyadaki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n biricik oldu\u011fu efsanesi sars\u0131l\u0131r. Se\u00e7im yapma ya da karar verme, ki\u015fisel sorumlulu\u011fu ve varolu\u015fsal yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131 kabullenmeyi gerektirir. Karar yaln\u0131z ba\u015f\u0131na yap\u0131lan bir edimdir, o bizim kendi edimimizdir, kimse bizim i\u00e7in karar veremez. Karar vermek ki\u015finin bir ve biricik hayat\u0131n\u0131 bir muhasebeden ge\u00e7irmesini gerekli k\u0131lar. Bu y\u00f6n\u00fcyle sorumluluk iki kenar\u0131 keskin bir k\u0131l\u0131\u00e7 gibidir: Ki\u015fi hayat durumunun sorumlulu\u011funu kabul eder ve de\u011fi\u015fmeye karar verirse, ge\u00e7mi\u015f hayat\u0131ndaki enkaz\u0131n da sorumlulu\u011funu tek ba\u015f\u0131na \u00fcstlenmek ve hayat\u0131n\u0131 \u00e7ok \u00f6nce de de\u011fi\u015ftirebilece\u011fi ger\u00e7e\u011fini kendi kendisine itiraf etmek zorunda kal\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn iradelere ipotek koyan B\u00fcy\u00fck Engizisyoncu\u2019su ise (Dostoyevski \u00fcstad\u0131n kulaklar\u0131 \u00e7\u0131nlas\u0131n!) kamu denilen soyut varl\u0131kt\u0131r art\u0131k. \u0130nsanlar saadeti kamunun genel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc payla\u015fmakta bulmaktad\u0131rlar. \u201cBen \u015fehirleri dolduran seri mal\u0131 insanlardan de\u011filim. Ke\u015fke onlardan olsayd\u0131m. Onlar s\u0131hhatli, tabi\u00ee, m\u00fckemmel mahluklar. Benim en l\u00e2z\u0131m taraf\u0131m sakat. Ben Allah\u2019\u0131n yaln\u0131z ac\u0131 \u00e7eksin, yaln\u0131z k\u0131vrans\u0131n diye yaratt\u0131\u011f\u0131 bir \u00e2letim galiba\u201d diyen Bir Adam Yaratmak\u2019\u0131n Husrev’i yoktur ortal\u0131klarda.<\/p>\n
<\/p>\n
Bu bak\u0131mdan, insan\u0131n m\u00fccadelesi \u00e7ocukluktan yeti\u015fkinli\u011fe ge\u00e7i\u015fte ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ikilemleri and\u0131r\u0131yor. \u00c7at\u0131\u015fma \u015furada: \u0130nsan \u00f6zfark\u0131ndal\u0131k, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, olgunluk ve sorumluluk y\u00f6n\u00fcnde \u00e7abalama ihtiyac\u0131na m\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131k verecek, yoksa bir \u00e7ocuk kal\u0131p ebeveynlerinin yahut ebeveynlerinin yerini tutacak ba\u015fka otorite fig\u00fcrlerinin himayesine mi s\u0131\u011f\u0131nacak?<\/p>\n
<\/p>\n
\u0130\u015fte benli\u011fin yarat\u0131c\u0131 bilinci burada devreye girmelidir: Bilin\u00e7 insan\u0131n derinliklerinden yard\u0131ma \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir i\u00e7g\u00f6r\u00fc, fark\u0131ndal\u0131k ve etik duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 birle\u015ftirmeli, gelene\u011fi bug\u00fcnle bulu\u015fturarak yepyeni bir ruhla \u2018asr\u0131n idr\u00e2ki\u2019ne konu\u015fmal\u0131d\u0131r. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n trajedisi, onu g\u00fc\u00e7l\u00fc k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 sand\u0131\u011f\u0131 vas\u0131talar\u0131n (bilim, teknoloji vb.) ayn\u0131 zamanda onun kuyusunu kazmas\u0131, onun g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn sebebi de olmas\u0131d\u0131r. \u0130radenin krizi insan\u0131n ancak kendi kendisi olmas\u0131 ile, olgunla\u015fma ve olma cesaretini g\u00f6stermesiyle a\u015f\u0131labilecektir.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
YERL\u0130 B\u0130R BENL\u0130KTEN S\u00d6Z EDEB\u0130L\u0130R M\u0130Y\u0130Z?
\n<\/b><\/p>\n
<\/p>\n
Hegelyen fenomenoloji i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, benlik, ancak \u00f6tekini ya\u015fayarak ve \u00f6teki taraf\u0131ndan ya\u015fanarak, onu tan\u0131y\u0131p onun taraf\u0131ndan tan\u0131narak hayat bulur; bir kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 tan\u0131ma s\u00fcreciyledir ki benlik in\u015fa edilir.<\/p>\n
<\/p>\n
Hegel, insan\u0131n kendi bilincine ancak bir ba\u015fkas\u0131 taraf\u0131ndan tan\u0131nmakla varaca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Tan\u0131nma arzusu engellendi\u011finde bir \u00e7at\u0131\u015fma, bir m\u00fccadele do\u011far. Kar\u015f\u0131s\u0131ndakini tan\u0131mak ihtiyac\u0131 duymaks\u0131z\u0131n tan\u0131nan efendi, muhatab\u0131 taraf\u0131ndan tan\u0131nmadan onu tan\u0131yan da k\u00f6le olur. Efendi yaln\u0131zca tan\u0131nma arzusunu gidermez, k\u00f6leyi kendi iradesinin bir oyunca\u011f\u0131 da k\u0131lm\u0131\u015f olur, o art\u0131k efendinin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 giderecek uygun bir vas\u0131tad\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
Tan\u0131nma arzusu, yani \u00f6tekinin sizin de\u011ferlerinizi kendi de\u011ferleriymi\u015f gibi onaylamas\u0131, b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n temelde toplumsal varl\u0131klar oldu\u011funu s\u00f6yler bize. Tan\u0131nma ancak \u00f6tekinin mevcudiyeti ve onunla y\u00fczle\u015fmekle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6teki taraf\u0131ndan tan\u0131nmak birinin \u00f6zde\u011ferini, kimli\u011fini, hatta insanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 teyid eder: \u201cAncak ba\u015fkas\u0131\/\u00f6teki taraf\u0131ndan tan\u0131nmaklad\u0131r ki, insan hem kendisi, hem de ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in ger\u00e7ekten insan olur.\u201d<\/p>\n
<\/p>\n
K\u00f6le ve efendi aras\u0131ndaki m\u00fccadele \u00f6l\u00fcm\u00fcne bir sava\u015ft\u0131r. E\u011fer iki taraf da hayat\u0131n\u0131 riske eder ve \u00f6l\u00fcrse, hi\u00e7biri tan\u0131nmayacakt\u0131r, bir taraf \u00f6l\u00fcrse di\u011feri yine tan\u0131nmayacakt\u0131r. O halde, k\u00f6le-efendi diyalekti\u011finin y\u00fcr\u00fcmesi i\u00e7in bir taraf\u0131n tehlikeyi g\u00f6ze alarak tan\u0131nana dek sava\u015fmas\u0131, beri yanda di\u011ferinin \u00f6l\u00fcm korkusuyla muar\u0131z\u0131na boyun e\u011fmesi gerekir. Tan\u0131nan ve tan\u0131mayan efendi, tan\u0131yan ve tan\u0131nmayan k\u00f6le olacakt\u0131r. \u0130lki, fethet veya \u00f6l derken ikincisi boyun e\u011f ve hayatta kal ilkesini benimser.<\/p>\n
<\/p>\n
Yerli bir benlikten bahis a\u00e7mak, bu topraklar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcrel ve epistemolojik kopu\u015fu anlamland\u0131rmam\u0131zla m\u00fcmk\u00fcn olabilecektir. Metinler \u00fczerinden teorik bir Do\u011fu insan\u0131 tan\u0131mlamas\u0131 yapmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, hatta baz\u0131 k\u00fclt\u00fcrel stereotipleri peki\u015ftirmek pahas\u0131na kimi toplumsal olaylar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tutumlar\u0131n\u0131 inceleyerek bir T\u00fcrk benli\u011finden bile bahsedebiliriz. Ama bu \u00e7aba akim kalmaya mecburdur. K\u00fcresel d\u00fcnyada Garpzedelerin, musta\u011friplerin, ma\u011fluplar\u0131n psikolojisi \u00fczerine konu\u015fmak daha bir anlaml\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. <\/p>\n
<\/p>\n
Edward Said, s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi \u2018yerli halklar\u0131n elinden kendilerini \u00f6yk\u00fcleme, kendi hik\u00e2yelerini anlatma kudretinin al\u0131nmas\u0131\u2019 olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131. Sizin hik\u00e2yenizi galipler kendi kurgular\u0131yla, kendi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131yla size anlat\u0131yorlarsa, teorik metinlerden \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeler yapman\u0131n g\u00fcndelik hayatta a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 bir de\u011feri olmayacakt\u0131r. O halde, yerli bir benlikten bahis a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, dikkatimizi \u2018yaral\u0131 bilin\u00e7\u2019e \u00e7evirmeliyiz: Bu topraklarda Bat\u0131l\u0131 bilin\u00e7 ile kar\u015f\u0131la\u015fma ne t\u00fcr bir aks\u00fclamel do\u011furdu? S\u00f6m\u00fcrgele\u015ftiril(e)memi\u015f milletler ile ciddi bir koloniyal tecr\u00fcbeden ge\u00e7en milletler aras\u0131nda benliklerin te\u015fekk\u00fcl\u00fc bak\u0131m\u0131ndan farklar var m\u0131d\u0131r? Emperyal bilin\u00e7 kendisini ne \u015fekilde d\u0131\u015fa vurmaktad\u0131r? Tarih ve k\u00fclt\u00fcrel bellek, bu topraklar\u0131n insan\u0131nda varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 nas\u0131l ve hangi bi\u00e7imlerle s\u00fcrd\u00fcrmektedir? Bir T\u00fcrk ve bir Arap benli\u011fi aras\u0131nda yak\u0131nla\u015fma ve uzakla\u015fma noktalar\u0131 nelerdir? <\/p>\n
<\/p>\n
Sorular uzat\u0131labilir.<\/p>\n
<\/p>\n
Bu sorulara kendi k\u0131s\u0131tl\u0131 ya\u015fant\u0131 da\u011farc\u0131\u011f\u0131mdan edindi\u011fim izlenimlerle yar\u0131m yamalak cevaplar verebiliyorum, ama bu cevaplar\u0131n do\u011frulu\u011fundan asla emin de\u011filim.<\/p>\n
<\/p>\n
Galiba son birka\u00e7 y\u00fczy\u0131ld\u0131r hep ayn\u0131 soruyu soruyoruz. B\u00fct\u00fcn yaz\u0131lar, b\u00fct\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015fler gelip o soruda d\u00fc\u011f\u00fcmleniyor: Bize ne oldu? Ama bu da aradan ge\u00e7en zaman itibar\u0131yle gitgide anlam\u0131n\u0131 yitiren bir soru. Belki \u015fu g\u00fcnlerde gereksindi\u011fimiz \u015fey bir \u2018netlik ayar\u0131\u2019ndan ba\u015fkas\u0131 de\u011fil. Az \u00f6nceki soruya d\u00f6nersem, galiba as\u0131l sorunun, evvelemirde cevaplanmas\u0131 gereken sualin \u015fu oldu\u011funu san\u0131yorum: Biz kimiz?<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
23.03.2007 BENL\u0130K NED\u0130R ve ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00fczy\u0131lda benli\u011fin temel meseleleri nelerdir? Bu yaz\u0131da, birka\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda bu sorulara cevap aramay\u0131 umuyorum. Ard\u0131ndan, \u201cK\u00fclt\u00fcrden ve tarihten ba\u011f\u0131ms\u0131z bir benlik fikri olabilir mi?\u201d sorusunu cevaplamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m. Buradan Bat\u0131l\u0131 ve Do\u011fulu benlik kavramlar\u0131 \u00fczerine k\u0131sa bir tart\u0131\u015fmaya ge\u00e7ece\u011fim. G\u00f6receksiniz ki, bir Garpzedenin kar\u0131\u015f\u0131k zihninde her zaman cevaplardan daha \u00e7ok […]<\/p>\n","protected":false},"author":26,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"ppma_author":[180],"class_list":["post-89585","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazarlar"],"yoast_head":"\n