04.12.2017<\/p>\n
B\u0130L\u0130YORUM, BAZI \u015feylerin \u00fczerinde fazlaca kafa yormamam\u0131z isteniyor, zira insan zihni buna ger\u00e7ekten yeterli de\u011fil. Fakat insan kendini al\u0131koyam\u0131yor her zaman. Zira i\u00e7i daha bir \u2018mutmain olsun\u2019 istiyor, t\u0131pk\u0131 Hz. \u0130brahim\u2019in duas\u0131ndaki gibi. <\/p>\n
<\/p>\n
\u0130nsanlar yery\u00fcz\u00fcnde var oldu\u011fundan beri zihinlerini, net bir cevap bulamasalar dahi, en \u00e7ok u\u011fra\u015ft\u0131ran mevzular\u0131n ba\u015f\u0131nda san\u0131r\u0131m ki kader mevzusu geliyor. Hatta bu mevzu, a\u015fa\u011f\u0131da da g\u00f6rece\u011fimiz gibi, \u0130slam dinindeki baz\u0131 ekollerin temel ayr\u0131m sebeplerinden de birini te\u015fkil ediyor. Kader mevzusu sadece kendi ba\u015f\u0131na de\u011fil fakat yak\u0131n ili\u015fkili oldu\u011fu mevzular \u00fczerinden de \u2013Allah\u2019\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, k\u00f6t\u00fcl\u00fck\/\u015fer problemi gibi- insanlar\u0131 etkiliyor. \u00d6rne\u011fin, \u0130slamiyet\u2019in Ekonomi Politi\u011fi isimli kitab\u0131 okurken kitab\u0131n ba\u015ftan sona yazar\u0131n \u2018\u015fer problemi\u2019 ile ilgili i\u00e7sel \u00e7eki\u015fmesinin yans\u0131malar\u0131na dayand\u0131\u011f\u0131na \u015fahitlik etmi\u015ftim.[1] <\/p>\n
<\/p>\n
Filmlerdeki sorulardan Risale\u2019deki cevaplara
\n<\/b><\/p>\n
<\/p>\n
Kader mevzusunu \u00f6ne \u00e7\u0131karan iki filmi zikretmek istiyorum \u00f6ncelikle; The Adjustment Bureau ve Serendipity. Her ne kadar iki film de Hollywood zihniyetini a\u015f(a)mayan filmler olsa da g\u00fcnl\u00fck hayatta zaman zaman herkesin zihnine tak\u0131labilecek baz\u0131 sorular\u0131 ve bunlara verilebilecek -bir\u00e7o\u011fu problemli olan- \u00e7e\u015fitli cevaplar\u0131 yans\u0131tmalar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemliler. Nitekim iki filmin de temel sorusu \u015fu: kader dedi\u011fimiz \u015fey var m\u0131d\u0131r ve bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zda kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir \u015feyi hayata ge\u00e7irmemizden mi ibarettir, yoksa kader diye bir \u015fey yoktur da biz sadece ki\u015fisel tercihlerimizle mi ba\u015f ba\u015fay\u0131z? Bu sorulara filmlerden ilki, her \u015feye dair \u2018plan\u2019 yap\u0131c\u0131 olan \u2018chairman\u2019i -Tanr\u0131\u2019ya at\u0131fla kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok a\u015fik\u00e2r- dahi plan\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye y\u00f6neltecek denli ki\u015fisel tercihlerin g\u00fcc\u00fcne vurgu yaparken daha mizahi bir \u015fekilde \u00e7ekilen ikinci film, \u2018aramazken bulunan\u2019 diye \u00e7evrilebilecek olan serendipity\u2019nin -kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 tam\u0131 tam\u0131na tevafuk- etkisine odaklan\u0131yor. Fakat bu aramazken bulunan \u015feyin berisindeki g\u00fcc\u00fcn ne oldu\u011fu ya da olabilece\u011fi m\u00fcphem b\u0131rak\u0131l\u0131yor. <\/p>\n
<\/p>\n
Bu filmler bana Kader Risalesi\u2019nde Said Nursi taraf\u0131ndan verilen \u00f6rne\u011fin iki taraf\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131yor:<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130\u015fte filmlerden hareketle bahsetti\u011fim iki \u00f6rnek, Mutezile (ilk filmdeki gibi) ve Cebri\u2019dir (ikinci filme yak\u0131n). Peki ya olmas\u0131 gereken bak\u0131\u015f? Onu da \u015f\u00f6yle ortaya koyar Nursi:<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bu ifadeyi tam\u0131 tam\u0131na a\u00e7\u0131klayan \u015fu ayet geliyor akl\u0131ma: \u201cEy iman edenler! Karde\u015fleri sefere veya sava\u015fa \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda onlar hakk\u0131nda, \u201cOnlar bizim yan\u0131m\u0131zda olsalard\u0131, \u00f6lmezlerdi ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclmezlerdi\u201d diyen ink\u00e2rc\u0131lar gibi olmay\u0131n. Allah, bunu (bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyi) onlar\u0131n kalplerine bir hasret (yaras\u0131) olarak koydu. Allah, ya\u015fat\u0131r ve \u00f6ld\u00fcr\u00fcr.\u201d (Al-i \u0130mran, 156)<\/p>\n
<\/p>\n
C\u00fcz-\u00fc ihtiyari ve kader uyumu
\n<\/b><\/p>\n
<\/p>\n
Kadere dair bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n nas\u0131l olmas\u0131 gerekti\u011fine dair k\u00f6\u015feta\u015flar\u0131n\u0131 Said Nursi \u015f\u00f6yle oturtuyor:<\/p>\n
<\/p>\n
1. C\u00fcz-\u00fc ihtiyari, kadere m\u00fcnafi de\u011fil. Belki kader, ihtiyar\u0131 teyid eder. \u00c7\u00fcnk\u00fc kader, ilm-i ilahinin bir nev\u2019idir. \u0130lm-i ilahi, ihtiyar\u0131m\u0131za taalluk etmi\u015f. \u00d6yle ise ihtiyar\u0131 teyid ediyor, iptal etmiyor.<\/p>\n
<\/p>\n
2. Kader, ilim nev\u2019indendir. \u0130lim, maluma tabidir.<\/p>\n
<\/p>\n
Birbiriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 olan bu iki nokta asl\u0131nda \u015funu s\u00f6ylemektedir; kaderi, ilm-i ilahinin bir nev\u2019i olarak de\u011fil de kudret-i ilahinin bir nev\u2019i olarak alman\u0131n sonucunda c\u00fcz-\u00fc irade ile kader aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fma yaratan bir yoruma kay\u0131l\u0131yor. Oysa bu ikisi birbirini d\u0131\u015flar de\u011fildir. Kaderle c\u00fcz-\u00fc irade aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in her \u015feyi yukar\u0131dan, geni\u015f bir a\u00e7\u0131yla g\u00f6ren ayna metaforunu \u00f6rnek g\u00f6steren Said Nursi\u2019nin bu \u00f6rne\u011fini a\u00e7mak \u00fczere M. Karaba\u015fo\u011flu\u2019nun aktard\u0131\u011f\u0131 \u015fu \u00f6rne\u011fi payla\u015fabiliriz:<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130\u015fte bu \u00f6rnekten hareketle \u015funu diyebiliriz: Allah zaman ve mekan \u00fcst\u00fc oldu\u011fu i\u00e7in, bunu anlamas\u0131 ve anlatmas\u0131 zor ama asl\u0131nda bize y\u00fczy\u0131llarca, milyonlarca y\u0131l uzun gelen her \u015fey O\u2019nun i\u00e7in bir andan bile k\u0131sa, say\u0131lamayacak bir s\u00fcrede, bir anda olup bitiveriyor. O, t\u0131pk\u0131 da\u011f ba\u015f\u0131ndaki ki\u015fi gibi, her \u015feyi tabiri caizse \u00fcstten g\u00f6rebiliyor. \u00d6ncesi, \u015fimdisi ve sonras\u0131yla. O y\u00fczden kimin \u00fczerinde ta ba\u015f\u0131ndan neyin ne \u015fekilde etkili olaca\u011f\u0131n\u0131, o ki\u015finin bunlardan hareketle nas\u0131l se\u00e7imler yapaca\u011f\u0131n\u0131 ve bunlar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 biliyor. Hem de da\u011f\u0131n ba\u015f\u0131ndaki ki\u015fi \u00f6rne\u011finden farkl\u0131 olarak \u015feksiz \u015f\u00fcphesiz biliyor. O\u2019nun nezdinde bilinmesi demek kay\u0131t edilmesi demek. Biz se\u00e7iyoruz, o \u015fey oluyor ya da o \u015fey kayda ge\u00e7mi\u015f ve biz o y\u00fczden se\u00e7iyor de\u011filiz. T\u0131pk\u0131 yukar\u0131daki filmlerde oldu\u011fu gibi, bu t\u00fcr bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, zamandan s\u0131yr\u0131lamam\u0131\u015f bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Oysa her \u015fey tek bir g\u00f6z k\u0131rpmas\u0131 an\u0131ndan bile k\u0131sa bir zamanda ger\u00e7ekle\u015fiyor; olmu\u015f, olan ve olacak olan birle\u015fiyor. Velhas\u0131l, O\u2019nun bilmesi, bizim se\u00e7imimiz ve levh-i mahfuz B\u0130R oluyor.<\/p>\n
<\/p>\n
De\u011ferlendirme
\n<\/b><\/p>\n
<\/p>\n
\u0130nsan hemen her meselede oldu\u011fu gibi bunda da u\u00e7lara kaymaya meyilli; g\u00fczel \u015feyleri kendinden, k\u00f6t\u00fcleri ba\u015fka bir \u015feyden bilmeyi arzu ediyor \u00f6zellikle. Oysa bize ortalar, dengeler sal\u0131k verilmektedir. Burada ise denge hali \u015fudur: iyilikleri O\u2019ndan, k\u00f6t\u00fcl\u00fckleri kendimizden bilmek. Nitekim yukar\u0131da c\u00fcz-\u00fc irade yerine ihtiyari kelimesinin kullan\u0131lmas\u0131, ihtiyaride yapmak yerine se\u00e7mek vurgusunun olmas\u0131ndand\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc aslolan hay\u0131rd\u0131r. Ona \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r her \u015fey. Hayr\u0131 biz var etmeyiz. Bize sadece se\u00e7mesi d\u00fc\u015fer. Buna dair, yine Karaba\u015fo\u011flu\u2019ndan hareketle \u015fu \u00f6rne\u011fi zikredebiliriz:<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130nsan\u0131n c\u00fcz-\u00fc ihtiyarisi (iradesi de\u011fil) vard\u0131r. Bu, s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011fa ve yaratmaktan ziyade tercihe vurgu yapar. Velhas\u0131l, c\u00fcz-\u00fc ihtiyari ile sonu\u00e7lar aras\u0131nda y\u00fczde y\u00fcz deterministik bir ili\u015fki yoktur \u00e7\u00fcnk\u00fc bir \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, olmas\u0131n\u0131 etkileyen milyonlarca \u015fey vard\u0131r belki de. Bizim bunlar\u0131n hepsini bilip hepsine m\u00fcdahale edebilmemizin imkan\u0131 yoktur. Bunu ekonometrik bir modelle \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klayabiliriz diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum:<\/p>\n
<\/p>\n
\tY=a1*c\u00fcz-\u00fc ihtiyari+a2*d\u0131\u015f etmen1+\u2026+a6*d\u0131\u015f etmen5+e<\/p>\n
<\/p>\n
Bu modelde Y, olan ya da olmas\u0131 beklenen \u015feydir. Denklemin sa\u011f\u0131ndakiler bu \u015feye etki etti\u011fini biledildi\u011fimiz \u015feylerdir. Diyelim ki bu \u00f6rnekte kendi yapabileceklerimizin yan\u0131 s\u0131ra 5 tane de d\u0131\u015f etmenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Her bir etmenin \u00f6n\u00fcnde yer alan a\u2019l\u0131 ifadeler, Y\u2019ye etkilerinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir. \u0130\u015fte insano\u011flu her bir olayda yaln\u0131zca ilk etmene sahiptir, belki bazen ona bile tamamen de\u011fil zira etki kuvveti de\u011fi\u015fir. Di\u011fer etkenlerin ise ancak bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u2013mesela burada sadece 5 tanesini- bilebiliriz ve genellikle bunlara m\u00fcdahale edemeyiz. Modelin sonunda e ile g\u00f6sterilen \u015feye ekonometride error term denir, yani hata pay\u0131. \u0130nsan bilemedi\u011fini, hesaplayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 -mesela burada geriye kalan binlerce d\u0131\u015f etmene i\u015faret ediyor olabilir- bilmedi\u011fi bir \u015feye atfeder. \u0130\u015fte Allah\u2019\u0131n iradesi bu denklemin her bir par\u00e7as\u0131ndad\u0131r asl\u0131nda. Bizim c\u00fcz-\u00fc ihtiyariye sahip olup onu etkin kullanabilmemizde, d\u0131\u015f etmenleri y\u00f6nlendirmesinde ve elbette hata pay\u0131 denilende hep O vard\u0131r. O halde nas\u0131l olur da insano\u011flu bir \u015feyi rahat\u00e7a \u2018ben yapt\u0131m, ben ettim,\u2019 diyebilir? <\/p>\n
<\/p>\n
Her ne kadar denklemden de anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere olduk\u00e7a aciz kalsak da denklemdeki o minnac\u0131k yerimizi denklemin t\u00fcm\u00fcn\u00fc etkileyebilecek hale getirmenin \u2018basit\u2019 bir yolu vard\u0131r: dua (kendinizin ya da ba\u015fkalar\u0131n\u0131n sizin i\u00e7in dualar\u0131, bkz. Furkan, 77). Haddimi a\u015fmak istemem ama insan\u0131n do\u011fumundan \u00f6l\u00fcm\u00fcne her bir se\u00e7im a\u015famas\u0131ndaki t\u00fcm olas\u0131 se\u00e7me ihtimallerinin d\u00f6k\u00fcm\u00fc de bir yerlerde kay\u0131tl\u0131 ise ben buna bir \u015feyin daha kay\u0131tl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum: insan\u0131n dual\u0131 ve duas\u0131z kader \u00e7izgileri. <\/p>\n
<\/p>\n
Fakat en nihayetinde t\u00fcm bunlar c\u00fcz-\u00fc ihtiyarinin reddine de, k\u00fc\u00e7\u00fcmsenmesine de i\u015faret etmez, etmemelidir. Bilakis, ona, s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belleterek as\u0131l h\u00fcviyetini kazand\u0131rmaktad\u0131r. \u0130nsan\u0131n emek sarf etmeden Allah\u2019tan beklenti i\u00e7ine girmesine de\u011fil, yukar\u0131daki denklemde ilk etmen olan c\u00fcz-\u00fc ihtiyarinin \u00f6n\u00fcndeki rakam\u0131n \u00e7\u0131kabilece\u011fi en \u00fcst noktay\u0131 Allah her bir olay i\u00e7in ne belirlemi\u015fse olabildi\u011fince ona yakla\u015fmak i\u00e7in \u00e7aba sarf etmeye y\u00f6nlendirmelidir bizi bu. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cAllah insan\u0131n kaderini boynuna ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r\u201d. (\u0130sra, 13) <\/p>\n
<\/p>\n
Goethe\u2019nin de dedi\u011fi gibi: \u201cAllah cevizleri verir ama a\u00e7\u0131p vermez.\u201d Elbette istedi\u011fine a\u00e7\u0131p da verebilir lakin biz nedense hep o \u2018se\u00e7ilmi\u015flerden\u2019 olmay\u0131 isteriz her bir durumda.<\/p>\n
<\/p>\n
S\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n fark\u0131nda olunan c\u00fcz-\u00fc irade i\u00e7in elden geldi\u011fince \u00e7aba, niyet ve duad\u0131r bize d\u00fc\u015fen.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\u00a9\u00a02021 karakalem.net, Zeyneb Hafsa<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
04.12.2017 B\u0130L\u0130YORUM, BAZI \u015feylerin \u00fczerinde fazlaca kafa yormamam\u0131z isteniyor, zira insan zihni buna ger\u00e7ekten yeterli de\u011fil. Fakat insan kendini al\u0131koyam\u0131yor her zaman. Zira i\u00e7i daha bir \u2018mutmain olsun\u2019 istiyor, t\u0131pk\u0131 Hz. \u0130brahim\u2019in duas\u0131ndaki gibi. \u0130nsanlar yery\u00fcz\u00fcnde var oldu\u011fundan beri zihinlerini, net bir cevap bulamasalar dahi, en \u00e7ok u\u011fra\u015ft\u0131ran mevzular\u0131n ba\u015f\u0131nda san\u0131r\u0131m ki kader mevzusu geliyor. […]<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"ppma_author":[148],"class_list":["post-88106","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazarlar"],"yoast_head":"\n