27.12.2003<\/p>\n
S\u0130Z DE B\u0130L\u0130RS\u0130N\u0130Z, YAPRAKLAR ye\u015fildir, denizler mavidir, portakallar sar\u0131 ve yuvarlakt\u0131r. Yine bildi\u011finiz gibi, d\u00fcnya g\u00fcne\u015ften yakla\u015f\u0131k l50 milyon kilometre uzakl\u0131ktad\u0131r. Ayr\u0131ca, bir DNA molek\u00fcl\u00fc 3.4 angstr\u00f6m kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndad\u0131r. \u0130\u015fte bilim bize bu ink\u00e2r edilmez ger\u00e7eklerden s\u00f6z eder. Bir atomun partik\u00fcllerini sayar, s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131r. I\u015f\u0131\u011f\u0131n saniyede ka\u00e7 kilometre yol ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 hesaplar. G\u00f6zlemler yapar. \u00d6l\u00e7er, tartar, hesaplar ve bize k\u00e2inat\u0131 anlat\u0131r. Oldu\u011fu gibi. Tarafs\u0131zca. Anlatt\u0131klar\u0131n\u0131n hepsi de g\u00fcn gibi ortada ger\u00e7eklerdir.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Diyelim ki, ben bir cinayete \u015fahit oldum. \u015eimdi size g\u00f6rd\u00fcklerimi oldu\u011fu gibi, tarafs\u0131zca anlat\u0131yorum: “On be\u015f santim kadar uzunluktaki bir namlunun dibine yak\u0131n bir yerde duran i\u00e7i barut dolu bir kovana tabancan\u0131n teti\u011fi h\u0131zla \u00e7arpt\u0131. \u00c7arpman\u0131n etkisiyle i\u00e7erideki barutlar alev ald\u0131. Barutlar\u0131n patlamas\u0131yla olu\u015fan bas\u0131n\u00e7 sebebiyle kovan\u0131n ucundaki kur\u015fun s\u00fcratle yerinden f\u0131rlad\u0131 ve yirmi metre kadar ileride y\u00fcr\u00fcyen bir adam\u0131n g\u00f6\u011fs\u00fcne sapland\u0131.” Dilerseniz kur\u015funun ne kadar h\u0131zla yerinden f\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, adam\u0131n hangi organ\u0131na rast geldi\u011fini, nas\u0131l bir yara a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 da bilgilerime dahil edebilirim. Katil kim mi diyorsunuz? Maktul\u00fc de mi merak ediyorsunuz? Bak\u0131n oras\u0131 beni ilgilendirmez i\u015fte. Dedim ya, ben sadece tarafs\u0131z bir g\u00f6zlemciyim, sadece g\u00f6rd\u00fcklerimi anlat\u0131r\u0131m. Hem sonra siz bir katilden s\u00f6z ediyorsunuz, bir de maktul var diyorsunuz. Yani size g\u00f6re orta yerde bir katl, bir cinayet var. Benden s\u00f6ylemesi, galiba siz olaya kendi yarg\u0131lar\u0131n\u0131z\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yorsunuz. Bu kafayla tarafs\u0131z bir g\u00f6zlemci olamazs\u0131n\u0131z. Ben tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131m\u0131 bozamam. Hem niye itiraz ediyorsunuz ki, anlatt\u0131klar\u0131m\u0131n hepsi de ger\u00e7ek, de\u011fil mi? \u00dcstelik isterseniz, anlatt\u0131klar\u0131m\u0131n hepsini daha da ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak anlatmaya haz\u0131r\u0131m.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Olmuyor de\u011fil mi? Do\u011fru, anlatt\u0131klar\u0131m\u0131n hepsi ger\u00e7ek gibi de, ger\u00e7e\u011fin hepsi benim anlatt\u0131klar\u0131m de\u011fil. Anlatt\u0131klar\u0131m ger\u00e7e\u011fin sadece bir k\u0131sm\u0131. Size ger\u00e7e\u011fin di\u011fer k\u0131sm\u0131n\u0131 anlatm\u0131yorum: anlatmamak istiyorum.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Ger\u00e7e\u011fin yar\u0131s\u0131n\u0131 anlatm\u0131\u015f olmam, anlatt\u0131klar\u0131m\u0131n hepsini ger\u00e7ek yapar m\u0131? G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte, kimse s\u00f6ylediklerime bak\u0131p yalan konu\u015ftu\u011fumu s\u00f6yleyemez. Ancak ger\u00e7e\u011fin di\u011fer yar\u0131s\u0131n\u0131 anlatmaman\u0131n ad\u0131 nedir? Ger\u00e7e\u011fi eksik anlatmak, her\u015feyi oldu\u011fu gibi anlatmamak demektir ki, san\u0131yorum do\u011fru s\u00f6ylemek diye buna demiyorlar.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Sadede gelirsek, bilim sadece k\u00e2inat\u0131 anlat\u0131r. Elle tutulan, g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclen veya en az\u0131ndan \u2018laboratuvar ko\u015fullar\u0131nda varl\u0131\u011f\u0131 saptanan\u2019 her\u015fey bilimin konusudur. Bilim adam\u0131 da b\u00fct\u00fcn d\u00fcr\u00fcstl\u00fc\u011f\u00fc ile bilimin konusu olan \u015feylerden s\u00f6z eder. Gere\u011finde en ince ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar; hi\u00e7bir \u015feyi karanl\u0131kta b\u0131rakmadan. Mesel\u00e2, bir bilim adam\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na bir sandalye koysan\u0131z, bilim adam\u0131n\u0131n yapaca\u011f\u0131 \u015fudur: Sandalyeyi \u00f6l\u00e7er, tartar, \u015feklini anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Par\u00e7alar\u0131n birbirine kar\u015f\u0131 konumlar\u0131na, her bir par\u00e7an\u0131n \u00f6l\u00e7eklerine, sandalyenin nas\u0131l bir maddeden yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na var\u0131ncaya kadar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, dokunabildi\u011fi, \u00f6l\u00e7ebildi\u011fi her\u015feyi size anlat\u0131r. Ve s\u0131ra o sandalyenin ustas\u0131na geldi\u011finde, bilim adam\u0131n\u0131n s\u00f6yleyecekleri biter. Ustas\u0131 sandalyeyi belli bir planla yapm\u0131\u015f olamaz m\u0131? Bu planla belli bir ama\u00e7 g\u00f6zetiliyor olamaz m\u0131? Sandalye bu haliyle onun sanat\u0131n\u0131, ustal\u0131\u011f\u0131n\u0131, maharetini… anlat\u0131yor olamaz m\u0131? Hay\u0131r! Bilim adam\u0131 sadece sandalyenin kendisiyle ilgilidir. Tarafs\u0131z bir g\u00f6zlemcidir ve g\u00f6rd\u00fckleri aras\u0131nda usta yoktur, ustan\u0131n sanat\u0131 yoktur, mahareti yoktur. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Yanl\u0131\u015f anlamay\u0131n, bilim adam\u0131 a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k sandalyenin ustas\u0131 yoktur demiyor. Sadece, ustas\u0131n\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131 onu ilgilendirmiyor. Ama sandalyenin bir ustas\u0131 vard\u0131r ve bu da sandalyenin kendisi kadar ink\u00e2r edilmez bir ger\u00e7ektir. Bilim adam\u0131 ilgilendi\u011fi \u015feyi, sandalyeyi \u00f6nce \u2018ger\u00e7ek\u2019 olarak tan\u0131ml\u0131yor ve ondan sonra bu pe\u015fin h\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckle incelemeye ba\u015fl\u0131yor. Ama ger\u00e7ek ilgilendi\u011fi \u015feyden ibaret de\u011fil ki; o ger\u00e7e\u011fin yaln\u0131zca bir par\u00e7as\u0131.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Hadi iyimser olal\u0131m. Ola ki ger\u00e7e\u011fin hepsini bulmada bir i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc yap\u0131lm\u0131\u015f ve bilime de sandalyenin ustas\u0131na kadar olan k\u0131sm\u0131yla ilgilenmek d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Niye olmas\u0131n? Belki de bilime sadece k\u00e2inat\u0131 tasvir etmek kal\u0131yor, gerisini de ba\u015fkalar\u0131na b\u0131rak\u0131yor. O zaman, bir bilim adam\u0131 hakl\u0131 olarak kendisini sadece yapraklar\u0131n \u015feklinin ve nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n ilgilendirdi\u011fini, yapraklar\u0131 kimin ve ni\u00e7in d\u00fczenledi\u011finin ise sahas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilir. Sanki \u2018nas\u0131l\u2019 ve \u2018ni\u00e7in\u2019 ve \u2018kim,\u2019 ayr\u0131 sorular; sanki i\u00e7i\u00e7e de\u011filler. Onun i\u00e7in illa da bilimsel s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde kalacaksa b\u00f6yle \u015feyleri dert edinmeyecek. Ama dert ediniyorsa bilimin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmak zorunda. O halde bilimin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde mi kals\u0131n, yoksa b\u00f6ylesi \u015feyleri de mi dert edinsin?<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Niye dert edinmesin ki?<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130\u015fte buraya geldi\u011finizde, bilimle s\u0131k\u0131 bir pazarl\u0131\u011fa oturman\u0131z gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, bilime g\u00f6re, bilimden ba\u015fka me\u015fru bir yol yoktur. \u015e\u00f6yle haf\u0131zalar\u0131n\u0131z\u0131 bir yoklarsan\u0131z, ta ilkokul s\u0131ralar\u0131ndan bu yana kafan\u0131za \u2018bilim d\u0131\u015f\u0131\u2019 tabirinin fevkal\u00e2de ay\u0131p bir\u015fey olarak kaz\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 farkedersiniz. \u2018Bilimsellikten uzak,\u2019 \u2018bilime ayk\u0131r\u0131,\u2019 \u2018bilimle \u00e7at\u0131\u015fan,\u2019 ne varsa hepsi de y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 bir su\u00e7 gibi gelir bize. \u00d6yle ki, bu y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 su\u00e7u i\u015flememeniz i\u00e7in tek yol, s\u00f6yledi\u011finiz her\u015feyin, yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z her\u015feyin \u2018bilimsel\u2019 olmas\u0131d\u0131r. E\u011fer \u2018bilimsel\u2019 olarak s\u00f6ylenemeyecek bir\u015feyiniz varsa, sak\u0131n onu s\u00f6ylemeyin. Bilime ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fen bir\u015fey yapacaksan\u0131z, vazge\u00e7in. “Bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnme yetene\u011fini kazanm\u0131\u015f bir kimse i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcncenin hareket noktas\u0131 oldu\u011fu gibi, ge\u00e7erlilik \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc de yine bilimsel metodun kendisidir” (Cemal Y\u0131ld\u0131r\u0131m, Bilim Felsefesi). Bu “Ahmet\u2019e g\u00f6re tek yol Ahmet gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmektir” kabilinden bir h\u00fck\u00fcmd\u00fcr. E\u011fer bu h\u00fckm\u00fc kabul ettiyseniz, art\u0131k “\u0130lla da Ahmet\u2019e g\u00f6re mi d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunday\u0131m?” gibi bir soruyu sorma hakk\u0131n\u0131z\u0131 kaybetmi\u015fsinizdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc tek yolun Ahmet gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmek oldu\u011funu kabul etmi\u015ftiniz ve Ahmet hi\u00e7 de yukar\u0131daki gibi bir soru sormaz. E\u011fer sorarsan\u0131z, \u2018tek yol\u2019un d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015f olursunuz ki, fevkal\u00e2de ay\u0131p bir\u015feydir. Ay\u0131p etmemek istiyorsan\u0131z, l\u00fctfen Ahmet gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmeye devam edin. Has\u0131l\u0131, e\u011fer olur da bir g\u00fcn, “Tek yol niye illa da bilimin metodu olsun?” diye sorarsan\u0131z, bilesiniz ki bilime hi\u00e7 de uymayan bir davran\u0131\u015f i\u00e7indesiniz. Kendinizden utanmal\u0131s\u0131n\u0131z! <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
George Orwell\u2019in 1984 roman\u0131n\u0131 bilirsiniz. Orada da t\u0131pk\u0131, \u2018bilimsel\u2019 metodu and\u0131ran bir \u2018ar\u0131dil\u2019 vard\u0131r. “Ar\u0131 dilin amac\u0131 sadece belirli bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne kendisini adam\u0131\u015f insanlar\u0131n zihn\u00ee al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131na arac\u0131l\u0131k etmek de\u011fil, ayn\u0131 zamanda b\u00fct\u00fcn di\u011fer d\u00fc\u015f\u00fcnce \u015fekillerini imkans\u0131z k\u0131lmakt\u0131r. Bir kere ar\u0131dilin kurallar\u0131na s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131 kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, sap\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcnceler\u00f3yani ar\u0131dilin kurallar\u0131n\u0131n izin vermedi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnce \u015fekilleri\u00f3zihinleri i\u015fgal etmeyecektir.”<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130sterseniz yukar\u0131daki ifadelerde ar\u0131dil kelimesi yerine bilim kelimesini koyun. G\u00f6receksiniz, hi\u00e7 de yabanc\u0131 gelmeyecek size. Ama hakk\u0131n\u0131 da yemeyelim, ortada birbirine ayk\u0131r\u0131 iki g\u00f6r\u00fc\u015f varsa, mutlaka biri di\u011ferine g\u00f6re sap\u0131kt\u0131r. \u2018Bilimsel metod,\u2019 kendi kendini s\u0131n\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 alan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda olan \u015feyleri inceleme alan\u0131 i\u00e7ine alan, onun \u00f6nyarg\u0131s\u0131z \u015fekilde incelemeye t\u00e2bi tutulmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yleyen bir tutuma \u2018bilimsel olmayan\u2019 ya da \u2018bilim d\u0131\u015f\u0131\u2019 metodlar damgas\u0131n\u0131 vurmu\u015ftur. Bu davran\u0131\u015f\u0131n neticesi olarak \u2018bilimsel\u2019 metoda g\u00f6re \u2018bilimsel olmayan\u2019 metod sap\u0131kt\u0131r. \u0130yi ama, \u2018bilimsel olmayan\u2019 diye damgalanan bir metoda g\u00f6re de kendisini \u2018bilimsel\u2019 ilan etmi\u015f bir metod sap\u0131k olabilir. Ancak nedense, her defas\u0131nda sap\u0131k deme hakk\u0131 bilimsel metodundur. Sahi nereden alm\u0131\u015f bu hakk\u0131? Elcevap: efsanelerden. Hem de en \u00e7a\u011fda\u015f ve en ger\u00e7ek olanlar\u0131ndan.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bu efsaneleri anlamak m\u0131 istiyorsunuz? Kolay. \u015eimdi elinize kalk\u0131\u015f platformunda ate\u015flenmeye haz\u0131rlanan bir uzay meki\u011fi foto\u011fraf\u0131 al\u0131n. Bulamazsan\u0131z, hayalinizi \u015f\u00f6yle ilk ampul\u00fcn Edison\u2019un elinde par\u0131ldad\u0131\u011f\u0131 \u00e2na g\u00f6t\u00fcr\u00fcn. O binbir marifetli komp\u00fcterleri akl\u0131n\u0131za getirin. Veya bunlar\u0131n hepsini bir tarafa b\u0131rak\u0131n da, \u015fimdi kendinizi g\u00fcnlerce b\u00f6brek a\u011fr\u0131lar\u0131ndan k\u0131vranm\u0131\u015f bir hasta farzedin. \u015eu an son derece modern cihazlarla donat\u0131lm\u0131\u015f bir ameliyathanenin masas\u0131nda uzan\u0131yorsunuz. Birazdan t\u00fcm a\u011fr\u0131lar\u0131n\u0131z\u0131n dinece\u011finden emin, \u00fczerinize y\u00f6nelmi\u015f cihazlar\u0131, v\u00fccudunuza ba\u011fl\u0131 kablolar\u0131.. b\u00fcy\u00fck bir hayranl\u0131kla ve sonsuz bir g\u00fcvenle seyrediyorsunuz. Belki de “\u0130yi ki Ta\u015f Devrinde do\u011fmam\u0131\u015f\u0131m. Ne mutlu bana” diyorsunuzdur. De\u011fil mi ya? Bir de bilimin hen\u00fcz i\u015flemedi\u011fi o karanl\u0131k \u00e7a\u011flarda olsayd\u0131n\u0131z? Ne olurdu haliniz?<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130\u015fte b\u00f6yledir bilim. Bizi eski \u00e7a\u011flar\u0131n karanl\u0131klar\u0131ndan \u00e7\u0131karm\u0131\u015f ve bug\u00fcn\u00fcn inan\u0131lmaz konforuna ula\u015ft\u0131rm\u0131\u015f. Hele bir de yar\u0131nlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn… Bug\u00fcn kula\u011f\u0131n\u0131za yana\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131z telefon ahizesinin gerisinde, koltu\u011funa yasland\u0131\u011f\u0131n\u0131z araban\u0131z\u0131n gerisinde, dokundu\u011funuz her elektrik d\u00fc\u011fmesinin mazisinde hep o vard\u0131r: bilim. \u2018Bilimsel\u2019 d\u00fc\u015f\u00fcnce size bah\u015fetti\u011fi bunca nimeti hat\u0131rlatarak \u00e7\u0131kar kar\u015f\u0131n\u0131za. Y\u00fczy\u0131llar boyu al\u0131nteriyle, sab\u0131rla, sebatla, zek\u00e2 ile yaz\u0131lm\u0131\u015f bir destand\u0131r bilim. Madem ki telefona, arabaya, u\u00e7a\u011fa kar\u015f\u0131 de\u011filsiniz, onlar\u0131 bah\u015feden \u2018bilimsel\u2019 d\u00fc\u015f\u00fcnceye de dil uzatmadan, bir iki nefes soluklan\u0131p biraz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u015eimdi akl\u0131ma bir soru geldi: Sahi, Hiro\u015fima ve Nagazaki facialar\u0131 neden Ta\u015f Devrinde olmad\u0131? Kimyev\u00ee silahlar neden Orta\u00e7a\u011fa yeti\u015fmedi dersiniz? \u00c7\u00fcnk\u00fc o zamanlar insanlar\u0131n ne atom bombas\u0131, ne de kimyev\u00ee silah \u00fcretecek seviyede bilgileri yoktu. Demek bilim ilerlemeseydi onca masum insan bir anda \u00f6ld\u00fcr\u00fclmeyecekti. Yoksa su\u00e7lu bilim mi? Elbette ki de\u011fil diyeceksiniz. Su\u00e7u i\u015fleyen insanlar. Atomun yap\u0131s\u0131 ile ilgili bilgileri isterseniz n\u00fckleer santral yapmakta kullan\u0131rs\u0131n\u0131z, isterseniz atom bombas\u0131 yapmakta. Anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla baz\u0131 \u015feyleri bilmek ba\u015fka, onlar\u0131 uygulamay\u0131 d\u00f6kmek ba\u015fka demeye geliyor bu. Atomun yap\u0131s\u0131n\u0131 bilmek ba\u015fka, atomun yap\u0131s\u0131yla ilgili bilgileri insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmekte kullanmak ba\u015fkad\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde atomun yap\u0131s\u0131n\u0131 bilmek ba\u015fkad\u0131r, bu bilgiyi n\u00fckleer santrallerle insanlar\u0131n yarar\u0131na kullanmak ba\u015fkad\u0131r, de\u011fil mi? O halde nas\u0131l atom bombas\u0131 atomla ilgili bilgileri bulanlar\u0131 su\u00e7lu k\u0131lmazsa, n\u00fckleer santrallerin insanlara faydas\u0131 da ayn\u0131 bilim adamlar\u0131n\u0131n \u015fahs\u00ee tercihlerini hakl\u0131 g\u00f6stermez. Bu bilim adamlar\u0131n\u0131n k\u00e2inat\u0131 incelemeleri ve k\u00e2inat\u0131n i\u015fleyi\u015findeki kanunlar\u0131, prensipleri ke\u015ffetmeleri, o prensiplerde g\u00f6zetilen ama\u00e7 ve hatta o amac\u0131 kavrayan insan\u0131n o k\u00e2inat i\u00e7indeki yeri hakk\u0131ndaki ki\u015fisel yorumlar\u0131n\u0131n ill\u00e2 ki do\u011fru olmas\u0131n\u0131 gerektirmez.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Mesel\u00e2, bug\u00fcn t\u0131k\u0131r t\u0131k\u0131r i\u015fleyen arabalar\u0131n temelinde Newton\u2019\u0131n deterministik bir \u015fartlanma ile d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp ke\u015ffetti\u011fi kanunlar vard\u0131r. Ama siz kalk\u0131p arabalar\u0131n insanlara getirdi\u011fi yararlar\u0131 sayarak Newton\u2019\u0131n determinizmini savunmaya kalkarsan\u0131z, kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda sadece bir tebess\u00fcm al\u0131rs\u0131n\u0131z. Ama ne \u00e7are, o herkesin hayran kald\u0131\u011f\u0131 Newton kanunlar\u0131 y\u0131llarca Newton\u2019\u0131n determinizmi ile, ve dolay\u0131s\u0131yla yaln\u0131zca \u2018\u0130lk Muharrik\u2019 olarak tan\u0131mlamak zorunda kald\u0131\u011f\u0131 bir Yarat\u0131c\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131 ile an\u0131lagelmi\u015f olabilir. B\u00f6ylece Newton\u2019\u0131n eksik Yarat\u0131c\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131 o kanunlar\u0131n itibar\u0131ndan nasiplenmi\u015f olur. Ve sonunda siz eylemsizlik prensibini bulan Newton\u2019la, Allah\u2019\u0131 eksik ve dolay\u0131s\u0131yla yanl\u0131\u015f tan\u0131yan Newton\u2019\u0131 ay\u0131rt etmede hayli zorlanabilirsiniz.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Neyse ki, s\u00f6z\u00fcn konusu Newton oldu\u011funda bu zorlu\u011fu a\u015fmak kolay. Ama d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki insan fizyolojisinin ayr\u0131nt\u0131lar\u0131ndan bahseden olduk\u00e7a ciddi bir kitap okuyorsunuz. Her nas\u0131lsa son derece yeni ve isabetli bilgilerin verildi\u011fi bir konuyu okurken, sat\u0131r ba\u015flar\u0131nda, sat\u0131r aralar\u0131nda \u2018evrim\u2019den, \u2018evrimsel baz\u0131 mekanizmalar\u2019dan, \u2018rastlant\u0131lar\u2019dan ve \u2018tabiat\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc eli\u2019nden s\u00f6z edildi\u011fini g\u00f6r\u00fcyorsunuz. \u00dcstelik bu kitab\u0131 yazan s\u0131radan biri de de\u011fildir. B\u00fcy\u00fck bir ihtimalle kendi ad\u0131na \u00f6nemli bulu\u015flar yapm\u0131\u015f, sahas\u0131na emek vermi\u015f, bir\u00e7ok \u00f6nemli ger\u00e7e\u011fin a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131na vesile olmu\u015f \u00f6nemli bir bilim adam\u0131d\u0131r. Dahas\u0131, yaln\u0131z de\u011fildir. En az onun kadar ciddi, sahas\u0131nda otorite sahibi, itibarl\u0131 \u00e7ok say\u0131da bilim adam\u0131 da bu konuda ona kat\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u00d6zetle, \u2018rastlant\u0131,\u2019 \u2018tabiat,\u2019 \u2018sebepler,\u2019 \u2018kendi kendine olmak…\u2019 Nas\u0131l olur da bunca \u00f6nemli \u015feyleri yapm\u0131\u015f insanlar, siz \u2018s\u0131radan bir \u00f6\u011frenci\u2019nin bile ilk g\u00f6r\u00fc\u015fte mant\u0131ks\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlad\u0131\u011f\u0131 \u015feyleri benimseyebiliyorlar. Ama \u00f6nemli bir\u015feyi unutuyorsunuz: O insanlar s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya \u2018bilimsel\u2019 metoda ba\u011fl\u0131 insanlard\u0131r. Yani k\u00e2inattaki olaylar\u0131 k\u00e2inat cinsinden olmayan fakat k\u00e2inattaki plan ve ama\u00e7 ile kendisini tan\u0131tan k\u00e2inat Sahibinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak incelemek gerekti\u011fi konusunda kendilerini \u015fartland\u0131rm\u0131\u015f insanlard\u0131r onlar. \u00c7ok \u00f6nemli bulu\u015flar yapmalar\u0131na gelince, \u015fa\u015fman\u0131z gerekmez. \u00c7\u00fcnk\u00fc ki\u015fisel yorumlar\u0131n\u0131 hi\u00e7 be\u011fenmedi\u011finiz bir arkada\u015f\u0131n\u0131z da \u00e7ok g\u00fczel tablolar yap\u0131yor olabilir, \u00e7ok isabetli hava tahminlerinde bulunabilir. Rastlant\u0131lara inanan, sebepleri yarat\u0131c\u0131 sanan birileri de laboratuvarlarda aylarca ter d\u00f6km\u00fc\u015f ve sonunda sizin bilemedi\u011finiz \u00e7ok \u00f6nemli ger\u00e7ekleri ke\u015ffetmi\u015f ve de bunlar\u0131 bir kitap haline getirip size takdim etmi\u015f olabilirler. Yani, kar\u015f\u0131n\u0131zda sadece basit bir beraberlik vard\u0131r. Sebeplere, tesad\u00fcflere bir ki\u015fisel \u015fartlanma neticesinde yarat\u0131c\u0131d\u0131rlar diye inanan biri, ayn\u0131 zamanda DNA\u2019n\u0131n helezonik yap\u0131s\u0131n\u0131 ke\u015ffetmi\u015ftir. Evrime inanan bir ki\u015fi ayn\u0131 zamanda h\u00fccrenin yap\u0131s\u0131n\u0131 da ara\u015ft\u0131ran ki\u015fidir. Bu ki\u015finin yazd\u0131\u011f\u0131 kitaptaki evrim tabirleri\u00f3k\u00e2inat\u0131n Sahibinin ilmini ve iradesini g\u00f6steren \u00f6zelliklerin bir rastlant\u0131 neticesinde olu\u015ftu\u011funu ima eden evrim teorisinde kullan\u0131lan tabirler\u00f3do\u011fru olduklar\u0131 i\u00e7in de\u011fil, kitab\u0131 o ki\u015fi b\u00f6yle bir ko\u015fullanma i\u00e7inde yazd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in oradad\u0131r. Belki siz yazsayd\u0131n\u0131z, h\u00fccrelerin yap\u0131s\u0131 hakk\u0131nda ayn\u0131 bilgileri vermenize ra\u011fmen, o evrim fikirleri bu kitapta olmayacakt\u0131. Ama ne yaz\u0131k ki siz ge\u00e7 kald\u0131n\u0131z.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc, bilirsiniz, Murphy\u2019nin alt\u0131n kural\u0131 \u015fudur: “Alt\u0131n\u0131 olan kural\u0131 koyar.” Anlayaca\u011f\u0131n\u0131z, orta yerde bir ger\u00e7ek\u00e7ilik meselesi de\u011fil, bir otorite meselesi vard\u0131r. DNA ile ilgili bilgileri yorumlama hakk\u0131, o bilgileri ilk defa ortaya \u00e7\u0131karan insanlar\u0131n olmu\u015ftur. Siz DNA\u2019n\u0131n yap\u0131s\u0131nda bir yanl\u0131\u015fl\u0131k g\u00f6sterebilir misiniz? Hay\u0131r. B\u00fct\u00fcn canl\u0131 h\u00fccrelerinde ayn\u0131 biyokimya prensiplerinin i\u015fledi\u011fin inkar edebilir misiniz? Hay\u0131r. O halde evrim teorisi tabirlerini kullanan evrimciler karar\u0131 \u00e7oktan verdiler: “Evrimci yoruma kar\u015f\u0131 s\u00f6yleyecek bir s\u00f6z\u00fcn\u00fcz olamaz. Evrimcilik o inkar edemedi\u011finiz ger\u00e7ekleri ortaya \u00e7\u0131karan \u2018bilimsel\u2019 d\u00fc\u015f\u00fcncenin eseridir!”<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Newton determinist d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu ve ayn\u0131 zamanda fizik bilimine temel olmu\u015f kanunlar\u0131 bulan da o olmu\u015ftu. Sonu\u00e7: Bir d\u00f6nemin fizi\u011fi determinist oldu. Bir d\u00f6nemin biyologlar\u0131 da evrim felsefesini ho\u015f bulmu\u015flard\u0131 ve h\u00e2l\u00e2 daha ho\u015f bulan hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r miktarda biyolog var. Sonu\u00e7: Biyoloji h\u00e2l\u00e2 evrimci.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Ressamlar empresyonistse, tahmin edebilece\u011finiz gibi, b\u00fct\u00fcn tablolar empresyonist olur. Modac\u0131lar da bir mevsim mor renge a\u011f\u0131rl\u0131k verirlerse, o mevsim elbiselerde mor renkler hakim olur. Yoksa resimler empresyonist oldu\u011fu i\u00e7in ressamlar empresyonist oluyor, ve modada mor renk hakim oldu\u011fu i\u00e7in modac\u0131lar mor renge a\u011f\u0131rl\u0131k veriyor diyemezsiniz. Moda modac\u0131lar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u015feydir, resim de ressamlar\u0131n. Resmin ya da modac\u0131n\u0131n kendi ba\u015flar\u0131na bir kimlikleri yoktur. Peki ya bilimin? Sahi kimdir \u015fu bilim? Hani, \u2018\u015funlar\u0131 \u015funlar\u0131 s\u00f6yleyen,\u2019 \u2018\u015fu h\u00fck\u00fcmleri koyan,\u2019 \u2018\u015funlar\u0131 yapan\u2019 bilim. Siz g\u00f6zleri, elleri, ayaklar\u0131, kulaklar\u0131 olan b\u00f6yle birini g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz m\u00fc?<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Nedense, bilimin kendi ba\u015f\u0131na m\u00fc\u015fahhas bir kimli\u011fi varm\u0131\u015f gibi gelir bize. Oysa, “Nas\u0131l felsefe filozoflar\u0131n faaliyeti ise, nas\u0131l sanat sanat\u00e7\u0131lar\u0131n faaliyeti ise, bilim de alt\u0131 \u00fcst\u00fc kendilerine has d\u00fc\u015f\u00fcnceleri, metodlar\u0131 olan bilim adamlar\u0131n\u0131n faaliyetidir.” (\u0130lhan Kutluer, Modern Bilimin Arkaplan\u0131). Bilimsel metod da, hani \u015fu bazan laboratuvarda t\u00fcpler aras\u0131nda kaybolmu\u015f, bazan da masa ba\u015f\u0131nda k\u00e2\u011f\u0131t karalayan birileri olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz baz\u0131 insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce \u015feklidir. \u0130sterseniz o insanlar gibi d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz elbette. Ama istemiyorsan\u0131z onlar gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmeyebilirsiniz. Nas\u0131l her konuda mesle\u011fi terzilik olan insanlar gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunda de\u011filseniz, her konuda mesle\u011fi bilim yapmak olan, kendilerine has yorum ve metodlar\u0131yla inceledi\u011fi e\u015fyay\u0131 yorumlayan insanlar gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmek ve onlar\u0131n yorumuna kat\u0131lmak zorunda da de\u011filsiniz.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u015eu g\u00fczel heykelin heykeltra\u015f\u0131 var m\u0131d\u0131r?<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Hi\u00e7bir insan\u00f3mesle\u011fi bilim adaml\u0131\u011f\u0131 olsa da\u00f3bu soruya tarafs\u0131z bir cevap veremez. Heykeltra\u015f ya vard\u0131r, ya da yoktur. Ayn\u0131 \u015fekilde, “\u015eu g\u00fczel ku\u015fun bir Yap\u0131c\u0131s\u0131 var m\u0131d\u0131r?” sorusu kar\u015f\u0131s\u0131nda tarifsiz kal\u0131namaz. O g\u00fczel ku\u015f bir eserdir ve mutlaka birinin eseridir. Bu birinin kim oldu\u011funu s\u00f6z\u00fcn geli\u015fi bana sorarsan\u0131z, alaca\u011f\u0131n\u0131z cevap \u2018her\u015feye kudreti yeten, her\u015feyi bilen bir Yarat\u0131c\u0131\u2019d\u0131r. Ayn\u0131 soruya \u2018bilimsel\u2019 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum diye kendini ko\u015fulland\u0131ran bir bilim adam\u0131n\u0131n verece\u011fi cevap ise \u2018Tabiat\u2019t\u0131r. Biraz daha a\u00e7mas\u0131n\u0131 isterseniz, \u2018tabiat kanunlar\u0131, zamanla biriken tesad\u00fcfler, mutasyonlar…\u2019 diye uzatabilir listesini. Neyi sorarsan\u0131z sorun, b\u00f6ylesi bir bilim adam\u0131na g\u00f6re her\u015feyi, her an, her yerde yaratan bunlard\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu \u015feyler her yerde h\u00e2z\u0131r ve n\u00e2z\u0131rd\u0131r. G\u00f6r\u00fcyorsunuz ya, bilim adam\u0131 da her\u015feye g\u00fcc\u00fc yeten, her\u015feyi bilen, her yerde h\u00e2z\u0131r ve n\u00e2z\u0131r olan bir veya birilerini ar\u0131yor. Bu noktada yarat\u0131c\u0131 bir g\u00fcc\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul eden bir anlay\u0131\u015fta dinle birle\u015fiyor. Ama ah, yarat\u0131c\u0131 k\u00e2inat\u0131n bizzat kendisi veya kendisindeki \u00f6zellikler mi, yoksa k\u00e2inat\u0131 i\u00e7indeki \u00f6zelliklerle birlikte vareden ve dolay\u0131s\u0131yla k\u00e2inat cinsinden olmayan bir Yarat\u0131c\u0131 m\u0131d\u0131r diye sorarsan\u0131z, yollar ayr\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Peki, bilim dinle \u00e7at\u0131\u015f\u0131r m\u0131?<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Kim ay\u0131rd\u0131 bu yollar\u0131? Herhalde atom i\u00e7i partik\u00fcller de\u011fil. Uzay mekikleri de de\u011fil. H\u00fccre zarlar\u0131n\u0131n da b\u00f6yle bir iddias\u0131 oldu\u011funu sanm\u0131yorum. Ama b\u00fct\u00fcn mesele h\u00fccre zarlar\u0131n\u0131 inceleyen, atom i\u00e7i partik\u00fclleri sayabilen, uzay mekikleri yapan insanlardan \u00e7\u0131k\u0131yor galiba. \u0130nsan bu. Kimisi \u015f\u00f6yle bir yol \u00e7izer, kimisi b\u00f6yle. Atoma, h\u00fccreye kalsa herkes de biliyor, onlar, kendilerinin bir Yarat\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011fundan yana. Ki bu haliyle bilim, \u00e7at\u0131\u015fsa \u00e7at\u0131\u015fsa, her\u015feyi tabiat i\u00e7i kuvvetlerle a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fan insanlarla \u00e7at\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Anla\u015f\u0131lan mesele, illa da tabiat i\u00e7i bir yarat\u0131c\u0131 arayanlar\u0131n kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini bilim ad\u0131na s\u00f6ylemelerinde. Kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini \u2018bilimsel g\u00f6r\u00fc\u015f\u2019 saymalar\u0131nda. Tamam, bilimin belki de \u00e7ok \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnen insanlar\u0131n elinde geli\u015fmi\u015f olabilir. Bize de, \u2018ellerine sa\u011fl\u0131k\u2019 demek d\u00fc\u015fer. K\u00e2inattaki mevcut kurallar\u0131 bulup \u00e7\u0131kartmada g\u00f6sterdikleri gayretlerinden dolay\u0131\u00f3ki bu gayret de kendilerine Yarat\u0131c\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan verilmi\u015f bir \u00f6zelliktir; fark\u0131na varsalar da, varmasalar da\u00f3hepsine te\u015fekk\u00fcr ederiz. Ama bu onlara bilimi, k\u00e2inat\u0131n Yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 kabul etmeme \u015fartlanmalar\u0131na alet etme yetkisini de vermez. Onlar o yetkiyi kendilerinde g\u00f6rse de, kimseyi onlar\u0131n tarif etti\u011fi \u2018bilimsel\u2019 anlamda d\u00fc\u015f\u00fcnmeye mecbur etmez. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Ama, \u2018hayatta en hakik\u00ee m\u00fcr\u015fit bilim\u2019 mi diyorsunuz? Do\u011frusu, ben bilimin b\u00f6yle bir\u015fey dedi\u011fini duymad\u0131m. Ama bilimi, hayatta en hakik\u00ee m\u00fcr\u015fit g\u00f6ren onca insan tan\u0131yorum… Sak\u0131n bu, “Hayatta en hakik\u00ee m\u00fcr\u015fit, bizim gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmektir” demeye gelmesin! Ki, onlara kal\u0131rsa \u2018bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce\u2019 k\u00e2inat\u0131n yarat\u0131k oldu\u011funu kabul eden bir d\u00fc\u015f\u00fcnceye kar\u015f\u0131 olmakt\u0131r. Demek, “Hayatta en hakik\u00ee m\u00fcr\u015fit bilimdir” derken, parantez i\u00e7inde, “yani din de\u011fildir” demeye getiriyorlar. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Biliyorsunuz, putlar masum \u015feylerdir. Onlar\u0131 insanlar yapar ve dikerler. Put kendi kendine put olmaya karar veremez. Bilim de baz\u0131lar\u0131 i\u00e7in put olmu\u015fsa, bilime d\u00fc\u015fman olman\u0131z gerekmez elbette. Hakk\u0131n\u0131 yememeli. Ger\u00e7ekten bilim g\u00fczel ve al\u0131ml\u0131d\u0131r. Ama bu al\u0131ml\u0131l\u0131\u011fa kap\u0131l\u0131p da ad\u0131na \u2018bilim\u2019 denilen her yorumu kabul etmek zorunda de\u011filsiniz. Baz\u0131lar\u0131 onu put yap\u0131yor diye, onu red zorunda da de\u011filsiniz. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bilim ad\u0131na s\u00f6ylenen baz\u0131 \u015feylere bakarsan\u0131z, bilim dinle \u00e7at\u0131\u015f\u0131r. Asl\u0131na bakarsan\u0131z, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir\u015feydir bu \u00e7at\u0131\u015fma. \u00c7\u00fcnk\u00fc ad\u0131na bilim denen baz\u0131 yorumlar dinle bal gibi \u00e7at\u0131\u015f\u0131r. Kald\u0131 ki, bu yorumlar da kendi ba\u015flar\u0131na bir dinin ament\u00fcs\u00fc say\u0131labilir. Bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnmenin de kendine g\u00f6re ilahlar\u0131, mabudlar\u0131, mabedleri ve ibadeti vard\u0131r. \u0130\u015fte tabiat; eli her yere uzanan, her\u015feyi yapan, her\u015feyi d\u00fczenleyen, idare eden bir\u015feydir. Ba\u015f\u0131n\u0131z ne zaman s\u0131k\u0131\u015fsa, hi\u00e7 korkmay\u0131n, bilimsel akideye g\u00f6re tabiat\u0131 yan\u0131ba\u015f\u0131n\u0131zda bulursunuz. Dilerseniz, ellerinizi a\u00e7\u0131p, “Ey g\u00fcne\u015f, ey toprak, a\u011fa\u00e7, su!” deyip “Siz olmasayd\u0131n\u0131z ben \u015fu g\u00fczel elmay\u0131 nas\u0131l yerdim, \u015fu \u00e7i\u00e7e\u011fi nas\u0131l koklard\u0131m?” diye onlar kar\u015f\u0131a \u015f\u00fckran duygular\u0131n\u0131z\u0131 ifade edebilirsiniz. Sak\u0131n ola ki, bu s\u0131ralarda akl\u0131n\u0131za onlar\u0131n bir D\u00fczenleyicisinin, Yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n oldu\u011fu gelmeye\u00d6 \u00c7\u00fcnk\u00fc, “Bilim, her t\u00fcrl\u00fc mistik ve do\u011fa\u00fcst\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131nda yer al\u0131r. Do\u011fada olup biten olaylar\u0131 do\u011fa\u00fcst\u00fc kuvvetleri tasarlayarak de\u011fil, gene do\u011fal olaylara ba\u015fvurarak a\u00e7\u0131klamaya gider” (Cemal Y\u0131ld\u0131r\u0131m, age). Yani olaylar\u0131, ne olursa olsun, tabiat i\u00e7inden bir kuvvetin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tasarlayarak a\u00e7\u0131klamak zorundas\u0131n\u0131z. Ki bu durumda \u2018bilimsel\u2019 akideye g\u00f6re, “Kainatta \u00f6ylesine m\u00fckemmel bir d\u00fczen var ki, bir Yarat\u0131c\u0131ya gerek yok” diyebilirsiniz. Terc\u00fcme edersek: “\u0130\u015fte size M\u00fckemmel bir D\u00fczen. Kendi kendine olmu\u015f. Neden ba\u015fka Allah ar\u0131yorsunuz?” <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Ne yapal\u0131m, herkesin yorumu kendine…. Bize d\u00fc\u015fen ise, b\u00f6ylesi bir bilim adam\u0131n\u0131n yorumunu, bilimin getirdi\u011fi, k\u00e2inata dair haberlerden ay\u0131rt etmek olmal\u0131. Bilimi, yaratt\u0131\u011f\u0131 k\u00e2inat arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Allah\u2019\u0131 tan\u0131mada bir ara\u00e7 olarak kullanabilmenin yolu, i\u015fte bu ay\u0131r\u0131mdan ge\u00e7iyor olsa gerek.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
27.12.2003 S\u0130Z DE B\u0130L\u0130RS\u0130N\u0130Z, YAPRAKLAR ye\u015fildir, denizler mavidir, portakallar sar\u0131 ve yuvarlakt\u0131r. Yine bildi\u011finiz gibi, d\u00fcnya g\u00fcne\u015ften yakla\u015f\u0131k l50 milyon kilometre uzakl\u0131ktad\u0131r. Ayr\u0131ca, bir DNA molek\u00fcl\u00fc 3.4 angstr\u00f6m kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndad\u0131r. \u0130\u015fte bilim bize bu ink\u00e2r edilmez ger\u00e7eklerden s\u00f6z eder. Bir atomun partik\u00fcllerini sayar, s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131r. I\u015f\u0131\u011f\u0131n saniyede ka\u00e7 kilometre yol ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 hesaplar. G\u00f6zlemler yapar. \u00d6l\u00e7er, tartar, hesaplar […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"ppma_author":[144],"class_list":["post-87957","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazarlar"],"yoast_head":"\n