27.12.2003<\/p>\n
AYLARDAN EK\u0130M. Yaz kap\u0131m\u0131z\u0131 \u00e7alal\u0131 epey oldu. G\u00fcller soldu, papatya ve menek\u015felerden eser kalmad\u0131. Bah\u00e7elerde \u015feftaliler, erikler, yerlerini ayvaya ve nara b\u0131rakt\u0131. Toprak renk renk elbiseler giyiniyor, soyunuyor. G\u00f6ky\u00fcz\u00fc yeni simalara b\u00fcr\u00fcn\u00fcyor. Bedi\u00fczzaman\u2019\u0131n ifadesiyle, daim\u00ee bir \u2018nevruz-u sultan\u00ee\u2019 ya\u015f\u0131yoruz. Ne\u015feli bir bayram g\u00fcn\u00fcnde gibiyiz. Manzaralar, sinema perdeleri gibi birbiri ard\u0131 s\u0131ra gelip ge\u00e7iyor. G\u00fcne\u015f her g\u00fcn bir yan\u0131m\u0131zdan do\u011fuyor, bir yan\u0131m\u0131zdan bat\u0131yor. “D\u00fcnya daim\u00ee bir tagayy\u00fcrde [de\u011fi\u015fmede];” “k\u00e2inat m\u00fctemadiyen tahrip ve tamir i\u00e7inde \u00e7alkalan\u0131yor…. harp ve hicret i\u00e7inde kayn\u0131yor… mevt ve hayat i\u00e7inde yuvarlan\u0131yor.”1 Kendi v\u00fccudumuz tav\u0131rdan tav\u0131ra giriyor. Karar\u0131nda kalan hi\u00e7bir \u015fey yok. Uzayda y\u0131ld\u0131zlar \u00f6l\u00fcyor, y\u0131ld\u0131zlar do\u011fuyor. G\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde ay ve g\u00fcne\u015f n\u00f6betle\u015fiyor. Bulutlar toplan\u0131yor, bulutlar da\u011f\u0131l\u0131yor. Yery\u00fcz\u00fcnde her an yeni bir canl\u0131 hayata g\u00f6zlerini a\u00e7\u0131yor, bir di\u011feri hayata veda ediyor. Mevsimler geliyor, ge\u00e7iyor. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bunlar\u0131n her biri, g\u00fcn\u00fc birlik me\u015fgalelerimizin tela\u015f\u0131 i\u00e7inde belki de biz hi\u00e7 fark\u0131nda olmadan olup bitiyor. “\u0130\u015fte,” diyor Bedi\u00fczzaman, “nas\u0131l elimizdeki saat s\u00fbreten sabit g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, fakat \u00e7arklar\u0131n\u0131n harek\u00e2t\u0131yla i\u00e7inde daim\u00ee bir zelzele ve alet ve \u00e7arklar\u0131n\u0131n \u0131zt\u0131rab\u0131 vard\u0131r. Aynen onun gibi, kudret-i ilahiyenin bir saat-\u0131 k\u00fcbras\u0131 olan \u015fu d\u00fcnya, zahiren sabitiyetiyle beraber daim\u00ee bir zelzele ve tagayy\u00fcrde, fena ve zevalde yuvarlan\u0131yor.”2<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Ancak, bu de\u011fi\u015fimlerin alt\u0131nda \u2018h\u00fckmeden hayretengiz bir muvazene, bir mizan, bir tevzin\u2019 vard\u0131r.3 Bu tahavv\u00fcller, bu de\u011fi\u015fimler geli\u015fig\u00fczel, ba\u015f\u0131bo\u015f, birbirinden kopuk de\u011fildir. Her\u015feyi ilk bak\u0131\u015fta dakik bir nizam ve hassas bir \u00f6l\u00e7\u00fc i\u00e7inde g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. De\u011fi\u015fimlerde, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerde bu nizam ve \u00f6l\u00e7\u00fc hep korunur. “Yani, birisi intizam ile o nizam\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor ve tart\u0131 ile o mizan\u0131 tazelendiriyor.”4<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Kainatta hangi olaya bak\u0131lsa, ba\u015f\u0131ndan sonuna kadar bizim anlayabilece\u011fimiz bir \u00f6l\u00e7\u00fc, bir denge, bir intizam i\u00e7inde y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Olaylar, bizim \u2018dengeli, \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc\u2019 dedi\u011fimiz bir tertip i\u00e7inde ilerler. Mesel\u00e2, bahar gelir, g\u00fcn \u0131\u015f\u0131klar\u0131 yery\u00fcz\u00fcne daha dik d\u00fc\u015fmeye ba\u015flar, havalar \u0131s\u0131n\u0131r, a\u011fa\u00e7lar yaprak a\u00e7ar, \u00e7i\u00e7ek verir, meyvelenirler. Tohumu topra\u011fa atar\u0131z; sonra sular\u0131z, bekleriz; filiz verir, fidan olur. Bir ta\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131r\u0131z, yere d\u00fc\u015fer. Her\u015feyin bir sebebi vard\u0131r. Bedi\u00fczzaman Said Nurs\u00ee\u2019nin ifadesiyle, \u2018her bir \u015fey bir sebeple ba\u011flanm\u0131\u015f\u2019t\u0131r.5 Kainatta bir \u2018tertib-i esbab,\u2019 yani sebepler \u00e7izgisi vard\u0131r. Belli sebepler belli sonu\u00e7lardan \u00f6nce gelir. Ve sonu\u00e7lar, belli sebepleri takip eder. Bu, her yerde ve her zaman b\u00f6yledir. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130\u015fte bu her yerde ve her zaman olu\u015ftur ki, bize de\u011fi\u015fimlerin alt\u0131nda h\u00fckmeden nizam\u0131 g\u00f6sterir. S\u00f6zgeli\u015fi, b\u00fct\u00fcn sebepleri haz\u0131r edip tohumu topra\u011fa att\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, her zaman de\u011fil de bazan filiz verseydi, bazan da vermeseydi, burada bir nizamdan s\u00f6z edemezdik. Ya da ta\u015f bazan d\u00fc\u015f\u00fcp bazan d\u00fc\u015fmeseydi, \u2018yer\u00e7ekimi kanunu\u2019 diye bir kanun s\u00f6zkonusu olmazd\u0131. Veyahut bir insan\u0131n v\u00fccudu ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc, bir di\u011ferininki ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olsayd\u0131, bug\u00fcn elimizde t\u0131p bilimi ve t\u0131bb\u00ee kanunlar olmazd\u0131. Ama \u00e7ok \u015f\u00fck\u00fcr ki, kainat b\u00f6yle de\u011fil. Her bir olay, k\u00e2inat\u0131n her k\u00f6\u015fesinde ayn\u0131 tarzda ger\u00e7ekle\u015fir. Yani, k\u00e2inatta \u2018yeknesak bir istimrar [kararl\u0131l\u0131k]\u20196 vard\u0131r. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Tabiat kanunlar\u0131n\u0131 da i\u015fte bu kararl\u0131l\u0131\u011fa dayanarak ke\u015ffederiz. Bedi\u00fczzaman\u2019\u0131n deyi\u015fiyle, \u2018k\u00fcll\u00ee kaideler,\u2019 yani kanunlar\u0131n her yerde ve her zaman ayn\u0131 \u015fekilde olu\u015fu, k\u00e2inattaki nizam\u0131n y\u00fcksekli\u011fini ve g\u00fczelli\u011fini g\u00f6sterir. Ve bu da de\u011fi\u015fik bilim dallar\u0131n\u0131 do\u011furur. Nitekim, “fen kav\u00e2id-i k\u00fclliyeden [k\u00fcll\u00ee kaidelerden] ibarettir.”7<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Kanun demek, birbirinden ayr\u0131 iki ya da daha \u00e7ok olay\u0131n aras\u0131nda sabit bir ba\u011f kurmak demektir. \u00d6yle ki, bu ba\u011f zamanla ya da mekanla de\u011fi\u015fmemelidir. Mesel\u00e2, elimizdeki ta\u015f\u0131 tartt\u0131k, k\u00fctlesini bulduk. Ve d\u00fcnyan\u0131n da k\u00fctlesini biliyoruz, diyelim… Sonra ta\u015f\u0131 elimizden b\u0131rak\u0131yoruz ve yere d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcyoruz. Zamanla anl\u0131yoruz ki, ta\u015f her defas\u0131nda belli bir h\u0131zla yere d\u00fc\u015f\u00fcyor. Demek ki, burada zamanla ve mek\u00e2nla de\u011fi\u015fmeyen bir ba\u011f\u0131nt\u0131 var. Bunun \u00fczerine Newton gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131p \u00e7abal\u0131yor ve ta\u015f\u0131n k\u00fctlesi ile d\u00fcnyan\u0131n k\u00fctlesi aras\u0131nda hi\u00e7 de\u011fi\u015fmeyen sabit bir ba\u011flant\u0131 buluyoruz. Art\u0131k elimizde \u2018yer\u00e7ekimi kanunu\u2019 var. Bu kanun, bundan b\u00f6yle bize ta\u015f\u0131n bir \u00f6zelli\u011fi ile d\u00fcnyan\u0131n bir \u00f6zelli\u011fi aras\u0131nda de\u011fi\u015fmez bir ili\u015fkinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131r. Demek ki, Bedi\u00fczzaman\u2019\u0131n tabiriyle, \u2018e\u015fyan\u0131n\u00f3\u00f6rne\u011fimizde ta\u015f ve d\u00fcnyan\u0131n\u00f3 hususat\u0131 [\u00f6zellikleri] intizam alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f.\u20198 \u0130\u015fte, fenler bu gibi kav\u00e2id-i k\u00fclliyeyi, her yerde ve her zaman ge\u00e7erli k\u00fcll\u00ee kanunlar\u0131 ke\u015ffederek, \u2018mevcudat\u0131n silsilelerinde salk\u0131mlar gibi as\u0131l\u0131p sallanan maslahat semerelerini ve ahvalin de\u011fi\u015fmesinde gizli olan faydalar\u0131 g\u00f6steriyor.\u20199 <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u00d6zetlersek, k\u00e2inatta \u2018mevcudat silsilesi\u2019 vard\u0131r. Bu silsileyi \u2018tertib-i esbab,\u2019 yani sebepler silsilesi, sebep-sonu\u00e7 ba\u011flant\u0131lar\u0131 \u00e7izer. Bu ba\u011flant\u0131lar k\u00fcll\u00eedir; her yerde ve her zaman ayn\u0131d\u0131r; istisnas\u0131 olmaz. Olaylar daima bir sebep-sonu\u00e7 \u00e7izgisini takip ederek v\u00fccuda gelirler. Etraf\u0131m\u0131za bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6z\u00fcm\u00fcze ilk \u00e7arpan, bu \u00e7izgidir, olaylar\u0131n birbirini belli \u015fekilde izleyi\u015fidir. Mesel\u00e2, bir tarla \u00f6nce s\u00fcr\u00fcl\u00fcr, sonra tohumlar ekilir, tarla yeterince sulan\u0131r ve \u00fczerine k\u00e2fi miktarda g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015ferse, sonunda tohumlar filizlenir ve olgun bu\u011fday ba\u015faklar\u0131 v\u00fccuda gelir. \u0130\u015fte buradaki olaylar belli bir s\u0131ray\u0131 izliyor. Her zaman, tohumlar\u0131n filizlenmesi tarlan\u0131n s\u00fcr\u00fclmesinden sonra gelir ve tarlan\u0131n s\u00fcr\u00fclmesi tohumlar\u0131n filizlenmesinden \u00f6ncedir. Burada tarlan\u0131n s\u00fcr\u00fclmesi, sulanmas\u0131, g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131.. bu\u011fday ba\u015faklar\u0131n\u0131n \u2018mukaddemat\u2019\u0131d\u0131r;10 ba\u015flang\u0131c\u0131d\u0131r, \u00f6ncesidir. Ba\u015faklar\u0131n olgunla\u015fmas\u0131 da, tarlan\u0131n s\u00fcr\u00fclmesini.. takip eder, onlardan sonra gelir. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Olaylar\u0131n bu \u015fekilde birbirini nas\u0131l izledi\u011fini g\u00f6rmek, sebep-sonu\u00e7 ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmakt\u0131r. S\u00f6zgelimi, biliriz ki, ne zaman g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131klar\u0131 d\u00fcnyaya dik d\u00fc\u015fmeye ba\u015flarsa, o zaman havalar \u0131s\u0131n\u0131r, bahar mevsimi gelir ve \u00e7i\u00e7ekler a\u00e7ar. Demek ki, g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131klar\u0131n\u0131n daha dik gelmesi havalar\u0131n \u0131s\u0131nmas\u0131na sebep g\u00f6z\u00fck\u00fcr, ondan \u00f6nce gelir; havalar\u0131n \u0131s\u0131nmas\u0131 da \u00e7i\u00e7eklerin a\u00e7mas\u0131ndan \u00f6ncedir, \u00e7i\u00e7eklerin a\u00e7mas\u0131na sebep g\u00f6z\u00fck\u00fcr. \u0130\u015fte, buradaki sebep-sonu\u00e7 zincirini ortaya \u00e7\u0131karmakla, ya da di\u011fer deyi\u015fle g\u00f6rmekle, g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131klar\u0131n\u0131n d\u00fcnyaya dik d\u00fc\u015fmeye ba\u015flamas\u0131ndan bahar \u00e7i\u00e7eklerinin a\u00e7mas\u0131na kadarki olaylar\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f oluruz. Bu sayede, “Havalar nas\u0131l \u0131s\u0131n\u0131yor?” gibi bir soruya, ondan \u00f6nce gelen olayla cevap veririz:<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
“G\u00fcn \u0131\u015f\u0131klar\u0131 d\u00fcnyaya daha dik geldi\u011fi i\u00e7in.”<\/p>\n
<\/p>\n
“\u00c7i\u00e7ekler nas\u0131l a\u00e7\u0131yor?”<\/p>\n
<\/p>\n
“Havalar \u0131s\u0131nd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in.”<\/p>\n
<\/p>\n
“Niye g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131klar\u0131 d\u00fcnyaya daha dik gelir?”<\/p>\n
<\/p>\n
“Havalar \u0131s\u0131ns\u0131n diye.”<\/p>\n
<\/p>\n
“Baharda havalar niye \u0131s\u0131n\u0131r?”<\/p>\n
<\/p>\n
“\u00c7i\u00e7ekler a\u00e7s\u0131n diye.”<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bedi\u00fczzaman\u2019\u0131n k\u0131saca \u2018hikmet-i insaniye\u2019 tabir etti\u011fi b\u00fct\u00fcn bilim dallar\u0131n\u0131n k\u00e2inatla ilgili bu kabil sorular\u0131 ve cevaplar\u0131, i\u015fte bu sebep-sonu\u00e7 ba\u011flant\u0131lar\u0131na dayan\u0131r. “Belki, hikmet-i insaniye k\u00e2inattaki intizam ve mevzuniyetin bir tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr, bir terc\u00fcman\u0131d\u0131r.”11 Olaylar\u0131n hikmetini, nereye do\u011fru y\u00f6neldi\u011fini, olaylar\u0131n ak\u0131\u015f\u0131nda hangi maksad\u0131n hedeflendi\u011fini sebep-sonu\u00e7 \u00e7izgisini takip ederek anlayabiliriz. B\u00f6ylece, olaylar\u0131 y\u00fcr\u00fcten \u2018Saniin kast ve hikmetini\u2019 anlar\u0131z. Demek ki, k\u00e2inat\u0131n nas\u0131l yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na bakarak Yarat\u0131c\u0131n\u0131n k\u00e2inat\u0131 ni\u00e7in yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anl\u0131yor; yarat\u0131\u015ftan maksad\u0131n\u0131n ne oldu\u011funu \u00f6\u011freniyoruz. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Nitekim, Kur\u2019\u00e2n da, k\u00e2inattan s\u00f6z a\u00e7t\u0131\u011f\u0131nda, dikkatimizi bilhassa olaylar\u0131n tertibinde g\u00fcd\u00fclen maksatlara ve menfaatlere \u00e7ekerek, k\u00e2inat Yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n kast ve hikmetini anlat\u0131r. Onun i\u00e7in de, Said Nurs\u00ee\u2019ye g\u00f6re, bu gibi maslahatlardan ve menfaatlerden bahseden b\u00fct\u00fcn Kur\u2019\u00e2n \u00e2yetleri, k\u00e2inattaki nizam \u00fczerine y\u00fcr\u00fcr; olaylar\u0131 k\u00e2inattaki tertip s\u0131ras\u0131yla anlat\u0131r. Bir olaydan s\u00f6z ederken ard\u0131ndan gelen olay\u0131 hat\u0131rlatarak, o olayla neyin kastedildi\u011fini ima eder. B\u00f6ylece, nizam, bir N\u00e2z\u0131m\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na delil olmakla beraber, o nizam\u0131n gerisindeki kasd ve hikmeti de anlat\u0131r.12<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Dilerseniz, \u00f6rnek olarak, Kur\u2019\u00e2n\u2019da g\u00fcne\u015fin anlat\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 ele alal\u0131m. Kur\u2019\u00e2n, “G\u00fcne\u015f d\u00f6ner” diyor. Nitekim, g\u00fcne\u015f de\u011fil d\u00fcnya d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc halde, ilk bak\u0131\u015fta herkese \u00f6yle gelir ki g\u00fcne\u015f d\u00f6ner. Her g\u00fcn do\u011fudan do\u011far, ba\u015f\u0131m\u0131z \u00fczerinde g\u00fcn boyu dolan\u0131r, bat\u0131 ufkunda g\u00f6zden kaybolur. B\u00f6ylece, Kur\u2019\u00e2n herkesin ilk bak\u0131\u015fta g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir nizam\u0131 hat\u0131rlat\u0131r. Sonra der: “G\u00fcne\u015f d\u00f6ner bir lambad\u0131r.” Kur\u2019\u00e2n \u2018lamba\u2019 tabiriyle \u00e2lemin bir saray suretinde oldu\u011funu ima eder. \u0130\u00e7inde olan e\u015fyan\u0131n ise insana ve di\u011fer canl\u0131lara haz\u0131rlanm\u0131\u015f yiyecekler, malzemeler ve s\u00fcslemeler oldu\u011funu; ve g\u00fcne\u015fin de o saray\u0131n Sanatk\u00e2r\u0131n\u0131n emrinde \u00e7al\u0131\u015fan bir mumdar oldu\u011funu hat\u0131rlat\u0131r. B\u00f6ylece o Sanatk\u00e2r\u0131n rahmet ve ihsan\u0131n\u0131 anlat\u0131r.13<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Demek ki, O\u2019nun g\u00fcne\u015fi d\u00f6nd\u00fcrmedeki maksad\u0131, bizim iyili\u011fimiz, bizim rahat\u0131m\u0131zd\u0131r. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn ucunda, bizim i\u00e7in say\u0131s\u0131z bahar \u00e7i\u00e7ekleri, bu\u011fday ba\u015faklar\u0131 as\u0131lm\u0131\u015f. \u0130\u015fte, Cenab-\u0131 Hak bize bu say\u0131s\u0131z meyveleri hat\u0131rlatarak g\u00fcne\u015fin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcndeki bir hikmeti anlat\u0131r. T\u00e2 ki, biz de “G\u00fcne\u015fi d\u00f6nd\u00fcren S\u00e2ni bize merhamet ediyor, bize ihsanlarda bulunuyor” diye anlayal\u0131m. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Dilerseniz, biraz daha a\u00e7al\u0131m. G\u00fcne\u015f hemen ba\u015f\u0131m\u0131z\u0131n \u00fczerinde d\u00f6n\u00fcp duruyor, de\u011fil mi? Peki, ne maksatla d\u00f6n\u00fcyor derseniz, bildi\u011fimiz kadar\u0131yla, bu olaydaki \u2018tertib-i esbab\u2019\u0131, sebep-sonu\u00e7 \u00e7izgisini sonuna kadar izleyelim ve bu soruya cevap verelim. G\u00fcne\u015f yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u0131s\u0131nmas\u0131na bir sebep olarak g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u0131s\u0131nmas\u0131 da di\u011fer birtak\u0131m sebeplerle beraber, mesel\u00e2 bir bahar \u00e7i\u00e7e\u011finin a\u00e7mas\u0131na, bir bu\u011fday ba\u015fa\u011f\u0131n\u0131n olgunla\u015fmas\u0131na sebep g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. \u00c7i\u00e7ekler b\u00fct\u00fcn al\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile bize, bizim duygular\u0131m\u0131za hitap ediyor. Bu\u011fday ba\u015faklar\u0131 ise a\u00e7l\u0131\u011f\u0131m\u0131za \u00e7are oluyor, doymam\u0131za sebep g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Sonu\u00e7; \u00e7i\u00e7ekle sevinmemiz, bu\u011fdayla da doymam\u0131zd\u0131r. Sevincimizin ve toklu\u011fumuzun sebebi olarak, nihayette g\u00fcne\u015fin d\u00f6nmesi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. O halde, diyebiliriz ki, g\u00fcne\u015fin d\u00f6nd\u00fcr\u00fclmesiyle hedeflenen maksatlardan biri, bizim sevincimiz ve toklu\u011fumuzdur. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130\u015fte, Kur\u2019\u00e2n g\u00fcne\u015fin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyle birlikte \u00e7i\u00e7ek ve bu\u011fday ba\u015faklar\u0131 gibi nimetleri de hat\u0131rlatarak, g\u00fcne\u015fin d\u00f6nd\u00fcr\u00fclmesindeki kasd ve hikmeti anlat\u0131r. Ancak, bu mesaj\u0131 anlamak i\u00e7in, yukar\u0131da s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, \u00e7i\u00e7e\u011fin a\u00e7\u0131\u015f\u0131n\u0131n veya ba\u015fa\u011f\u0131n olgunla\u015fmas\u0131n\u0131n sebepler \u00e7izgisiyle g\u00fcne\u015fin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcne ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmemiz gerekiyor. Yoksa, g\u00fcne\u015fin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc ile \u00e7i\u00e7eklerin a\u00e7mas\u0131n\u0131 birbirinden kopuk ayr\u0131 ayr\u0131 olaylar olarak bilseydik, yani g\u00fcne\u015fin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc ile \u00e7i\u00e7eklerin a\u00e7mas\u0131 birbirini izleyen olaylar olmasayd\u0131, g\u00fcne\u015fi d\u00f6nd\u00fcrenin \u00e7i\u00e7ekleri a\u00e7t\u0131rmay\u0131 ve sonunda da sevindirmeyi kasdetti\u011fini anlayamazd\u0131k. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Burada hakl\u0131 olarak \u015fu soru akla gelebilir: Yaratan \u00e7i\u00e7e\u011fi a\u00e7t\u0131rmak veya ba\u015faklar\u0131 olgunla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in onlar\u0131 ill\u00e2 da g\u00fcne\u015fin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcne ba\u011flamak zorunda m\u0131? \u00c7i\u00e7e\u011fi a\u00e7t\u0131rmak, ba\u015fa\u011f\u0131 olgunla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in g\u00fcne\u015fe mi muhta\u00e7? <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Cevap: Kesinlikle HAYIR! O isterse \u00e7i\u00e7e\u011fi hi\u00e7 sebepsiz a\u00e7t\u0131r\u0131r. \u0130sterse ba\u015fa\u011f\u0131 topraks\u0131z, susuz, g\u00fcne\u015fsiz, havas\u0131z olgunla\u015ft\u0131rabilir. Kudreti, k\u00e2inat\u0131n da \u015fahit oldu\u011fu gibi, sonsuzdur. Sonu\u00e7lar\u0131 sebeplere; yaln\u0131zca \u00f6yle irade etti\u011fi ve hikmeti \u00f6yle gerektirdi\u011fi i\u00e7in ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. \u015eu anda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z k\u00e2inatta b\u00f6yle bir d\u00fczen irade etmi\u015ftir. Bu \u00e2lemde hikmeti icab\u0131 ba\u015fa\u011f\u0131 toprakla, suyla, g\u00fcne\u015fle, havayla v.s. olgunla\u015ft\u0131r\u0131r. Burada \u00e7i\u00e7eklerin a\u00e7mas\u0131 mutlaka bir sebebe ba\u011fl\u0131d\u0131r. Biz insanlar ba\u015fa\u011f\u0131 ya da \u00e7i\u00e7e\u011fi ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc yeti\u015ftiremeyiz. Ba\u015fa\u011f\u0131m\u0131z veya \u00e7i\u00e7e\u011fimiz olsun istiyorsak, bu \u015fartlara riayet etmek zorunday\u0131z; isteklerimizi ona g\u00f6re ayarlamak durumunday\u0131z. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fcs\u00fc imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Ancak baz\u0131lar\u0131 sadece biz yarat\u0131lanlar i\u00e7in ge\u00e7erli olan bu imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131n Yarat\u0131c\u0131 i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011funu sanm\u0131\u015flar. Yani, onlara g\u00f6re, madem ki burada e\u015fyan\u0131n ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olmas\u0131 imkans\u0131zd\u0131r, o halde Yarat\u0131c\u0131 da ancak bu \u015fekilde yaratabilir. Bu hataya, \u0130sl\u00e2m \u00e2limleri Cenab-\u0131 Hakk\u0131 \u2018mucib-i bizzat\u2019 sanmak demi\u015fler; yani O\u2019nu kendi tercihine mahk\u00fbm g\u00f6rmek. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Ancak ger\u00e7ek o ki, k\u00e2inat b\u00fct\u00fcn ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 ile Yarat\u0131c\u0131n\u0131n bir tercihidir. Kald\u0131 ki, k\u00e2inatta her bir varl\u0131\u011f\u0131n bir di\u011ferinden derin hatlarla ayr\u0131lmas\u0131; her bir varl\u0131\u011f\u0131n kendine has bir \u015fekilde, yap\u0131da, karakterde olmas\u0131, mesel\u00e2 bir insan\u0131n y\u00fcz\u00fcn\u00fcn di\u011fer b\u00fct\u00fcn insanlardan farkl\u0131 yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 bile O\u2019nun iradesinin sonsuzlu\u011funu ispatlar. Her\u015feyi bir di\u011ferinden ba\u015fka yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, istese t\u00fcm\u00fcyle ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc bir k\u00e2inat da yaratabilir. Ama i\u00e7inde bulundu\u011fumuz \u015fu \u00e2lemi b\u00f6yle irade etmi\u015ftir; e\u015fyan\u0131n tabiat\u0131n\u0131, olaylar\u0131n i\u015fleyi\u015fini b\u00f6yle takdir etmi\u015ftir. Bu i\u015fleyi\u015fin aksini yapm\u0131yor; ama yapamad\u0131\u011f\u0131ndan de\u011fil\u00f3yapmay\u0131 irade etmedi\u011fi i\u00e7in. Yine iradesiyle, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc irade etmiyor. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak: Cenab-\u0131 Hak diledi\u011fi \u015fekilde yaratabilir, ama bu \u00e2lemde belli bir yaratma \u015feklini irade etmektedir. \u0130\u015fte bu iki h\u00fckm\u00fcn birbirleriyle kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamas\u0131 gerekir. Yaratan\u0131n bu \u00e2lemde e\u015fyay\u0131 belli bir nizamda yaratmas\u0131, O\u2019nun ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc yaratamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermemektedir. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130slam \u00e2limleri bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in meseleyi \u2018sebepler dairesi\u2019 ve \u2018itikad dairesi\u2019 kavramlar\u0131yla izah ederler. Buna g\u00f6re, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e2lem sebepler dairesidir; burada yarat\u0131l\u0131\u015f sebeplerle beraber olur, sebep-sonu\u00e7 \u00e7izgisini takip eder. “Cenab-\u0131 Hak bu \u00e2lemde m\u00fcsebbebat\u0131 [sonu\u00e7lar\u0131] esbaba [sebeplere] ba\u011flamakla intizam\u0131 temin eden bir nizam\u0131 k\u00e2inatta vaz etmi\u015ftir [kurmu\u015ftur]. Her\u015feyi o nizama m\u00fcraat etmeye [uymaya] ve o nizamla kalmaya tevcih etmi\u015ftir. Ve bilhassa insan\u0131 da o daire-i esbaba m\u00fcraat ve merbutiyete [uymaya ve ba\u011fl\u0131 kalmaya] m\u00fckellef k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.”14 Sebeplerle yaratmak sadece bu d\u00fcnyaya mahsustur. Asl\u0131nda, yani itikad dairesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131l\u0131rsa, Cenab-\u0131 Hak sebepsiz de yaratabilir. Ama hikmeti icab\u0131, bu d\u00fcnyada sebepler \u00e7izgisi i\u00e7inde yarat\u0131yor. “Buna binaen” der Said Nurs\u00ee, “bu dairelerin her biri i\u00e7in ayr\u0131 ayr\u0131 h\u00fck\u00fcmler vard\u0131r, ve her makam\u0131n iktiza etti\u011fi [gerektirdi\u011fi] h\u00fckme g\u00f6re hareket l\u00e2z\u0131md\u0131r.”15 Mesel\u00e2, birisi kalk\u0131p sebepler dairesinin \u015fartlar\u0131n\u0131 iyice belledi\u011fi i\u00e7in, “Bu\u011fday ba\u015fa\u011f\u0131n\u0131n toprak olmadan olgunla\u015fmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. O halde, Yarat\u0131c\u0131 bu\u011fday ba\u015fa\u011f\u0131n\u0131 ancak b\u00f6yle olgunla\u015ft\u0131rabilir, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olgunla\u015ft\u0131ramaz” diyemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc, bu\u011fday ba\u015fa\u011f\u0131n\u0131n topraks\u0131z olgunla\u015fmas\u0131, sadece sebepler dairesinin \u015fartlar\u0131na uymakla y\u00fck\u00fcml\u00fc bizler a\u00e7\u0131s\u0131ndan imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. \u0130mk\u00e2ns\u0131zl\u0131k, sadece insan\u0131 ba\u011flar\u00f3sebepler dairesini yaratan Allah\u2019\u0131 de\u011fil. Bu\u011fday ba\u015fa\u011f\u0131n\u0131n bu d\u00fcnyada toprak olmadan olgunla\u015famamas\u0131, bu d\u00fcnyada tercih edilen yarat\u0131\u015f \u015feklinin gere\u011fidir; haliyle, bu tercih, tercih Edeni ba\u011flamaz. O, pek\u00e2l\u00e2 ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc de tercih etmeye muktedirdir. Di\u011fer taraftan da, birisi kalk\u0131p, “Madem ki Yarat\u0131c\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 yaratmak i\u00e7in sebeplere ihtiyac\u0131 yok, o halde toprak olmadan da bu\u011fday ba\u015fa\u011f\u0131n\u0131 olgunla\u015ft\u0131rs\u0131n” diyemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu h\u00fck\u00fcm itikad dairesine aittir, ama o ki\u015fi bunu sebepler dairesinde s\u00f6yl\u00fcyor. \u0130tikad dairesinde ge\u00e7erli olan bu h\u00fckm\u00fcn gere\u011fi, sebepler dairesinde ge\u00e7mez. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bu ki\u015filerden birincisi, Said Nurs\u00ee\u2019nin ifadesiyle, “daire-i esbabda iken daire-i itikada bakar ki, tesiri esbaba verir.” \u0130kincisi ise, “daire-i itikadda iken daire-i esbaba bakar, esbaba k\u0131ymet vermeyerek tenbelcesine bir tevekk\u00fcl ile k\u00e2inattaki nizama muhalefet eder.”16 Nitekim \u0130sl\u00e2m tarihinde de bu iki uca ka\u00e7an g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00e7\u0131km\u0131\u015f, iki ayr\u0131 ak\u0131m olu\u015fmu\u015ftur: Mu\u2019tezile ve Cebriye. Mu\u2019tezile, sebepler dairesinin h\u00fck\u00fcmlerini itikad dairesine g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f; Cebriye itikad dairesinin h\u00fck\u00fcmlerini sebepler dairesine getirmi\u015ftir. Yani Mu\u2019tezile tesiri sebebe vermi\u015f; Cebriye ise \u2018c\u00fcz\u2019\u00ee irade\u2019yi bile reddetmi\u015ftir. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bedi\u00fczzaman, \u0130\u015farat\u00fc\u2019l-\u0130\u2019c\u00e2z\u2019da Mu\u2019tezile ve Cebriye\u2019nin nas\u0131l yan\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar:17<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bir \u00e2dam bir aletle ba\u015fka bir adam\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc diyelim. Burada sebebi\u00f3yani adam\u0131n aletle di\u011ferine sald\u0131rmas\u0131n\u0131\u00f3yok farzetsek, sonucun, yani di\u011fer adam\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn\u00f3durumu ne olur? \u00d6l\u00fcr m\u00fc, \u00f6lmez mi? Mu\u2019tezile “\u00d6lmez” der. Cebriye “\u00d6l\u00fcr” diyor. Bunu ba\u015fak \u00f6rne\u011fine uygularsak: Toprak, v.s.\u2019nin yok oldu\u011funu farzetsek, bu\u011fday ba\u015fa\u011f\u0131n\u0131n durumu ne olur? Mu\u2019tezile\u2019ye g\u00f6re cevap verirsek: “Ba\u015fak olgunla\u015famaz.” Sadece sebepler d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, Mu\u2019tezile\u2019nin cevab\u0131 do\u011frudur. Evet, sebepler d\u00fcnyas\u0131nda ba\u015fak, toprak olmaks\u0131z\u0131n olgunla\u015famaz. Ancak Mu\u2019tezile bu h\u00fckm\u00fc itikad dairesine ta\u015f\u0131rarak, “Yarat\u0131c\u0131 ba\u015fa\u011f\u0131 olgunla\u015ft\u0131rmay\u0131 topra\u011fa havale ediyor” san\u0131r. Topra\u011fa tesir verir. Cebriye\u2019ye g\u00f6re ise “Ba\u015fak olgunla\u015f\u0131r.” Bu h\u00fck\u00fcm de yaln\u0131zca itikad dairesi i\u00e7in do\u011frudur. Ancak, Yarat\u0131c\u0131 sebepler dairesinde toprak olmadan ba\u015fa\u011f\u0131 olgunla\u015ft\u0131rmamay\u0131 irade etti\u011fini, bize daima ba\u015fa\u011f\u0131 toprak ile olgunla\u015ft\u0131rarak g\u00f6stermektedir. Cebriye, bu h\u00fckm\u00fcn\u00fc, sebepler dairesi i\u00e7in de s\u00f6yleyerek sebepleri hi\u00e7e say\u0131yor. D\u00fcnyadaki nizam\u0131 ink\u00e2r ediyor. Yarat\u0131c\u0131n\u0131n k\u00e2inat\u0131 yarat\u0131\u015ftaki hikmetine muhalefet ediyor. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Demek ki, ne sebeplere tesir vermeyece\u011fim diye sebepler yok say\u0131l\u0131p, bu \u00e2lemin nizam\u0131 ink\u00e2r edilmeli; ne de sebeplerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ederken, onlarda bir tesir, sonucu belirleyen bir g\u00fc\u00e7 vehmedilmeli. Sebep yok de\u011fildir, ama tesir sahibi de de\u011fildir. Sebep vard\u0131r ve tesiri yoktur. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Peki, bu durumda yukar\u0131daki soruya ne cevap vermeliyiz? Topra\u011f\u0131n, suyun, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 farz etsek, ba\u015fak olgunla\u015f\u0131r m\u0131, olgunla\u015fmaz m\u0131? Bedi\u00fczzaman\u2019a g\u00f6re, bu soruya cevap verilmez. Soru yanl\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc suyun, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n, topra\u011f\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 farz edersek, ba\u015fa\u011f\u0131n da olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 farz etmek zorunday\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc, bu d\u00fcnyada sebep ve sonu\u00e7 beraber yarat\u0131l\u0131r; ya ikisi de var kabul edilip, ya da ikisi de yok kabul edilip, soru \u00f6ylece sorulmal\u0131d\u0131r. Birini yok farzedip di\u011ferini var farzetmek f\u00e2sit bir kabullenmedir, yanl\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bu beraberli\u011fe biz muhtac\u0131z. Yarat\u0131c\u0131 biz k\u00e2inat\u0131 anlayabilelim, b\u00f6ylece kendisini tan\u0131yabilelim diye, sebep-sonu\u00e7 \u00e7izgisi i\u00e7inde yaratmay\u0131 irade etmi\u015ftir. Yaratan\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 yaratmak i\u00e7in sebeplere ihtiyac\u0131 yoktur, ama biz O\u2019nun nas\u0131l yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in sebeplere muhtac\u0131z. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
G\u00fcne\u015f \u00f6rne\u011fine tekrar d\u00f6nersek: G\u00f6rd\u00fck ki, g\u00fcne\u015fin d\u00f6nd\u00fcr\u00fclmesinde biz canl\u0131lar\u0131n sevinmesi ve doymas\u0131 hedefleniyor. Demek ki, g\u00fcne\u015fi d\u00f6nd\u00fcrenin maksatlar\u0131ndan biri, bizi sevindirmek ve doyurmak. Merhamet ve ihsan etmek. Demek, O merhamet Eden [Rahman] ve \u0130hsan Eden [Muhsin]\u2019dir. \u0130\u015fte, k\u00e2inattaki nizam\u0131 izleyerek k\u00e2inat\u0131n Yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n iki ismini \u00f6\u011frendik: O Rahman\u2019d\u0131r, Muhsin\u2019dir. \u0130\u015fte, \u2018m\u00fcsebbebat esbaba,\u2019 bu iki isim gibi \u2018\u00e7ok esman\u0131n tezah\u00fcr etmek istemesiyle ba\u011flanm\u0131\u015f\u2019t\u0131r.18<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Sebeplerin sonu\u00e7lara ba\u011flanmas\u0131 demek, sonu\u00e7 ve sebebin beraber olmas\u0131 demektir. Akl\u0131n nazar\u0131nda ikisinin \u2018mukarin ve muttas\u0131l,\u2019 yani birbirine yak\u0131n ve biti\u015fik g\u00f6z\u00fckmesi demektir. “Sebebiyet ve mukarenet zahir\u00eedir, hakik\u00ee de\u011fil.”19 Sebep s\u0131rf zahir\u00eedir.20 Yaratan sonu\u00e7lar\u0131 do\u011frudan do\u011fruya sebeplerle beraber yarat\u0131r. Ki, Bedi\u00fczzaman\u2019a g\u00f6re, sebeplere tesir vermek isteyenleri aldatan da bu beraberliktir. O y\u00fczden sebebi sonucun \u2018illet\u2019i, yani o sonucun yarat\u0131c\u0131 sebebi san\u0131rlar. Oysa, “\u0130ktiran ayr\u0131d\u0131r, illet ayr\u0131d\u0131r.” Yani, beraber olmak ayr\u0131d\u0131r; as\u0131l sebep olmak ayr\u0131d\u0131r. “\u0130llet, kudret ve irade-i Rabbaniyedir.”21<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Said Nurs\u00ee\u2019nin \u00f6rne\u011fiyle, uzaktan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da\u011flar\u0131n tepeleri ile g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn eteklerini ufukta birbirine yak\u0131n ve biti\u015fik g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Ama bir de da\u011flar\u0131n yan\u0131na var\u0131p tepelere \u00e7\u0131karsan\u0131z, g\u00f6receksiniz ki, da\u011flar\u0131n tepesinden g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne kadar u\u00e7suz bucaks\u0131z bir mesafe var. \u00d6yle ki, bu mesafe sayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar y\u0131ld\u0131z\u0131n do\u011fdu\u011fu, bizlere g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc yerdir. Bu \u00f6rnekte da\u011flar\u0131n tepesi ile g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn etekleri, sebep ve sonuca kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. Nitekim, biz de k\u00e2inata bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda sebep ve sonu\u00e7 g\u00f6z\u00fcken \u015feyleri birbirine \u00f6ylesine yak\u0131n, \u00f6ylesine biti\u015fik g\u00f6r\u00fcr\u00fcz ki, biri birisiz olmazm\u0131\u015f gibi gelir. A\u011fac\u0131 ve meyvelerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz diyelim. Burada meyve bize g\u00f6re bir sonu\u00e7; a\u011fa\u00e7, toprak, hava, su gibi \u015feyler de meyvenin sebepleridir. Ki bu sebepleri s\u0131namak da kolayd\u0131r: A\u011fac\u0131 mesela topraks\u0131z b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. “Toprak olmasayd\u0131, a\u011fa\u00e7 meyve vermezdi” deriz. Bir de susuz b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 farzederiz: “Su olmasayd\u0131, a\u011fa\u00e7 meyve vermezdi” deriz. Hele a\u011fa\u00e7 havas\u0131z, \u0131\u015f\u0131ks\u0131z kal\u0131nca, bizim tecr\u00fcbelerimize kal\u0131rsa, hi\u00e7 meyve vermez. Yine, a\u011fa\u00e7 olmazsa meyvenin es\u00e2mesi bile okunmaz. Ve en sonunda karar\u0131m\u0131z\u0131 veririz: “Su, toprak, hava, \u0131\u015f\u0131k, a\u011fa\u00e7.. olmazsa, meyve de olmuyor. O halde meyveyi su, toprak, hava, \u0131\u015f\u0131k, a\u011fa\u00e7 yap\u0131yor.”<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Oysa, bu sebeplerin yan\u0131na var\u0131p, bir bir sorsak: “Sen meyveyi yapabilir misin?” Cevap “HAYIR” olur. Ne toprakta, ne suda, ne havada, ne a\u011fa\u00e7ta, ne \u0131\u015f\u0131kta meyveyi yapacak ilim, kudret, irade, rahmet g\u00f6remeyiz. Ama yine de bu sebepler bir araya gelmeden meyve olmuyor, do\u011fru. \u0130\u015fte bu, s\u00f6zkonusu sebeplerle meyvenin beraberli\u011fini g\u00f6sterir. Meyvenin onlar olmaks\u0131z\u0131n olmamas\u0131, bu beraberli\u011fin hi\u00e7bir zaman bozulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir\u00f3sonucun sebepsiz yarat\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 de\u011fil. K\u00e2inata bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bizim g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, sonucun sebepten sonra olu\u015fudur; sebebin sonucu yapt\u0131\u011f\u0131 de\u011fil. Kald\u0131 ki, sebeplerin kendisinde meyveyi yapabilecek hi\u00e7bir kabiliyet yok ki, Yaratan meyveyi yapmak i\u00e7in onlara muhta\u00e7 olsun!<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Sormad\u0131\u011f\u0131m\u0131z soru \u015fu: Toprak olsa, su olsa, hava v.s. olsa meyve olur mu? Olamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc, meyvenin m\u00fckemmelli\u011fi, plan\u0131, d\u00fczeni, g\u00fczelli\u011fi nerede; suda, toprakta, havada, vesairede bu m\u00fckemmelli\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnme \u00f6zelli\u011fi nerede? Sebeplerin kabiliyeti ile sebebi olduklar\u0131 sonu\u00e7taki m\u00fckemmellik birbirinden sonsuz derecede uzakt\u0131r. Sebebe ve sonuca yak\u0131ndan bakarsak, Bedi\u00fczzaman\u2019\u0131n \u2018mesafe-i maneviye\u201922 dedi\u011fi bu uzakl\u0131\u011f\u0131 rahat\u00e7a g\u00f6rebiliriz. Onun i\u00e7in de, bir taraftan sonu\u00e7taki g\u00fczellikleri, m\u00fckemmellikleri g\u00f6rece\u011fiz; bir taraftan da ona sebep olarak g\u00f6z\u00fcken \u015feylerde, acaba bu m\u00fckemmellikleri ve g\u00fczellikleri verecek kabiliyet var m\u0131, diye bakaca\u011f\u0131z. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Nitekim, Bedi\u00fczzaman, k\u00e2inatta sebepler ve sonu\u00e7lar olarak g\u00f6r\u00fcnen e\u015fyaya bakar ve g\u00f6r\u00fcr ki, “Sebep gayet aciz, \u00e2di ve ona isnad edilen m\u00fcsebbeb ise gayet sanatl\u0131 ve k\u0131ymetli.” M\u00fcsebbebin bir gayesi, faidesi var; fakat esbab cahil ve camid… M\u00fcsebbebin g\u00f6z\u00fcnde tezyinat ve maharetler var, ancak sebeplerde bu tezyinat ve mahareti becerebilecek hi\u00e7bir kabiliyet yok.23<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Mesel\u00e2, ya\u011fmur damlalar\u0131 g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnden gelir ve yery\u00fcz\u00fcnde bizim gibi canl\u0131lar\u0131n r\u0131z\u0131klar\u0131n\u0131n yeti\u015fmesine sebep olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Oysa, suda biz canl\u0131lara ac\u0131y\u0131p \u015fefkat edip r\u0131z\u0131k yeti\u015ftirme kabiliyeti yoktur. Mesel\u00e2, toprak b\u00fct\u00fcn bitkilerin a\u00e7\u0131lmas\u0131na, yeti\u015fmesine be\u015fiklik eder. Canl\u0131lar da, r\u0131z\u0131klar\u0131n\u0131 bitkilerden elde eder. Oysa, toprak hissiz, \u015fuursuzdur; canl\u0131lar\u0131n r\u0131zk\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp \u015fefkat etme kabiliyetinden \u00e7ok uzakt\u0131r. Suyun \u015fuursuzlu\u011fu, \u00e2cizli\u011fi nerede; canl\u0131lara \u015fefkat etmek nerede? Topra\u011f\u0131n hissizli\u011fi, \u015fuursuzlu\u011fu nerede; canl\u0131lar\u0131n ihtiyac\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp ac\u0131mak nerede?24 Al\u00e2kalar\u0131 yok, de\u011fil mi? Sebebin \u00f6zelli\u011fi ile sonucun \u00f6zellikleri tam birbirinin z\u0131dd\u0131. Karanl\u0131k ve ayd\u0131nl\u0131k gibi. \u0130ki z\u0131t \u015fey aras\u0131ndaki uzakl\u0131k \u00f6l\u00e7\u00fclmez; yani uzakl\u0131k sonsuzdur.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130\u015fte Bedi\u00fczzaman\u2019\u0131n tabiriyle, \u2018esbab ve m\u00fcsebbebat mabeynindeki [aras\u0131ndaki] mesafeyi\u2019 b\u00fct\u00fcn sonsuzlu\u011fu ile g\u00f6rd\u00fck. O halde \u015f\u00f6yle diyebiliriz: “Suda biz canl\u0131lara ac\u0131y\u0131p \u015fefkat edip r\u0131z\u0131k yeti\u015ftirmek kabiliyeti olmad\u0131\u011f\u0131ndan, su kendi kendine geliyor de\u011fil. Hem hissiz, \u015fuursuz toprak bizim r\u0131zk\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp \u015fefkat etmek kabiliyetinden pek uzak oldu\u011fundan, toprak kendi kendine a\u00e7\u0131l\u0131yor de\u011fil.”25<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Peki, b\u00f6yle oluyor de\u011filse, nas\u0131l oluyor? Cevaba beraber gidelim: Ya\u011fmurun ya\u011fmas\u0131ndan ba\u015flay\u0131p bitkilerin yeti\u015fmesine kadar gidersek, orta yerde sebep-sonu\u00e7 zinciriyle ba\u011fl\u0131 bir olay, bir fiil g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Ve bu fiilin hedefi, canl\u0131lar\u0131n r\u0131z\u0131klanmas\u0131d\u0131r. Yani bu fiil gayet hak\u00eem\u00e2ne gayeleri ve m\u00fchim semereleri hedefleyen bir fiildir. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte, bu fiilin sahibi, sebepler gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. “Alt taraf\u0131, ya\u011fmur ya\u011fd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bitkiler a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r” deyip ge\u00e7i\u015ftirebiliriz. Ama ya\u011fmurda, yani fiilin zahir\u00ee sahibinde, b\u00f6yle bir fiili yapacak hi\u00e7bir kabiliyet g\u00f6rmedik; aksine b\u00f6yle bir fiili yapamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir s\u00fcr\u00fc kabiliyetsizlik g\u00f6rd\u00fck. \u0130\u015fte \u015fimdi, Said Nurs\u00ee\u2019nin vard\u0131\u011f\u0131 sonuca geldik: “Demek ki, m\u00fcsebbebleri yapan ba\u015fkad\u0131r;”26 m\u00fcsebbebleri yapan sebepler de\u011fildir. Sebepler zahir\u00ee bir perdedir. Ya\u011fmur geliyor de\u011fil, g\u00f6nderiliyor. Toprak a\u00e7\u0131l\u0131yor de\u011fil, birisi o toprak kap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131yor; nimetleri ellerimize veriyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc, g\u00f6z\u00fcm\u00fcz \u00f6n\u00fcndeki \u015fu gayet hak\u00eem\u00e2ne gayeleri ve m\u00fchim semereleri irade etmek, gayet Al\u00eem, Hak\u00eem Birinin i\u015fi olmak gerekir.27<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130\u015fte, hem sebep-sonu\u00e7 \u00e7izgisini, hem de sebep ve sonu\u00e7 aras\u0131ndaki sonsuz mesafeyi g\u00f6rd\u00fck; ve bu mesafeden, mesel\u00e2 Al\u00eem ve Hak\u00eem gibi iki esma-i h\u00fcsna do\u011fdu, bize g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. Sonu\u00e7lara bakarak orada ilim ve hikmeti gerektiren bir sanat g\u00f6rd\u00fck. Sonra, geri d\u00f6n\u00fcp sebeplere bakt\u0131k ki, hepsi cahil, hepsi \u015fuursuz. Bu fiile fail olmaktan \u00e7ok uzaklar. \u0130\u015fte, sebebin cahilli\u011finden Al\u00eem ismini, sebebin \u015fuursuzlu\u011fundan da Hak\u00eem ismini \u00e7\u0131kard\u0131k. Demek ki, sebeplerin cahilli\u011fi ve \u015fuursuzlu\u011fu ile sonu\u00e7lardaki m\u00fckemmellik ve sanat\u0131 ne kadar iyi anlarsak, ikisi aras\u0131ndaki sonsuz farktan Allah\u2019\u0131n sonsuz ilim ve hikmet sahibi, yani Al\u00eem ve Hak\u00eem oldu\u011funu o kadar net g\u00f6rebiliriz. Ve sebep-sonu\u00e7 aras\u0131ndaki bu uzun mesafenin, \u2018esma-i il\u00e2hiyenin matla\u2018lar\u0131,\u2019 yani do\u011fup da g\u00f6r\u00fcnme yerleri oldu\u011funu anlar\u0131z. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Nitekim Bedi\u00fczzaman Said Nurs\u00ee, Allah\u2019\u0131n k\u00e2inattaki fiillerini anlat\u0131rken, bilhassa bu sebep-sonu\u00e7 z\u0131tl\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7eker. Mesel\u00e2, \u2018ikram-\u0131 Rahman\u00ee\u2019 bize “zehirli bir sine\u011fin eliyle bal\u0131 yedirir ve elsiz bir b\u00f6ce\u011fin eliyle ipe\u011fi giydirir.”28 Burada Said Nurs\u00ee, bir taraftan bal\u0131n ve ipe\u011fin icad\u0131ndaki sebep-sonu\u00e7 ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131 verir; bir taraftan da sebep ve sonu\u00e7 aras\u0131ndaki mesafeyi a\u00e7ar: Bal tatl\u0131d\u0131r, ama ona sebep olarak g\u00f6z\u00fcken ar\u0131 zehirli bir b\u00f6cektir. \u0130pek harika bir giyecektir, ama ona sebep g\u00f6z\u00fcken t\u0131rt\u0131l elsiz bir b\u00f6cektir. Yine Said Nurs\u00ee, bir \u00fcz\u00fcm salk\u0131m\u0131ndaki taneleri bir bir sayar, onlar\u0131n lezzetini hat\u0131rlat\u0131r ve hemen onlar\u0131n sebeplerine dikkat \u00e7eker: \u2018kuru bir toprakta duran a\u011fac\u0131n kuru bir \u00e7ubu\u011fu\u2019na as\u0131l\u0131 bir lezzetli salk\u0131m… Keza, halis, temiz, safi, besleyici, ho\u015f beyaz s\u00fct\u00fcn, Kur\u2019\u00e2n\u2019\u0131n tabiriyle \u2018kan ve d\u0131\u015fk\u0131 ortas\u0131ndan\u2019 geldi\u011fini hat\u0131rlat\u0131r ve s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u015f\u00f6yle ba\u011flar: “Nihayetsiz bir hikmeti, nihayetsiz bir kudreti iktiza eden \u015fu fiil, ancak O\u2019nun fiilidir.”29<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Buraya gelmi\u015fken, hemen \u015fu soru akla geliyor: Peki, sebep g\u00f6z\u00fcken \u015feyler de m\u00fckemmel de\u011fil mi? Mesel\u00e2, ar\u0131 \u00e7ok harikul\u00e2de bir canl\u0131d\u0131r; ipek b\u00f6ce\u011fi de m\u00fckemmel bir sanat eseridir. \u00dcz\u00fcm asmas\u0131 ve s\u00fct\u00fcn geldi\u011fi meme de onlar\u0131n yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan g\u00fcd\u00fclen gayeyi m\u00fckemmelen ifade ederler. Evet, bu m\u00fckemmellikler ink\u00e2r edilemez. Ama dikkat edilirse, Said Nurs\u00ee burada m\u00fckemmellikte ar\u0131 ile bal\u0131 birbiriyle k\u0131yaslam\u0131yor. Yani bal \u00e7ok m\u00fckemmeldir, ar\u0131 ise bunun yan\u0131nda \u00e7ok adi, \u00e7ok basittir demiyor. Ar\u0131 da, bal da iki m\u00fckemmel eserdirler. Ancak, bu eserlerin gerisinde bal yapmak diye bir fiil g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bal\u0131n m\u00fckemmelli\u011fi bu fiilin m\u00fckemmelli\u011fini g\u00f6sterir. \u0130\u015fte ar\u0131 \u00e2cizdir, cahildir demek, ar\u0131 bu fiili yapmaktan \u00e2cizdir, ar\u0131 bu fiildeki hikmetin cahilidir demektir. \u0130\u015fte, sonucun gayet sanatl\u0131 ve k\u0131ymetli olu\u015fu, sebebi tesir sahibi olmaktan azleder. Bedi\u00fczzaman\u2019\u0131n tabiriyle s\u00f6ylersek, ar\u0131 \u2018izhar-\u0131 acz\u2019 eder, bu fiili yapamayaca\u011f\u0131n\u0131, buna g\u00fcc\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Bir S\u00e2ni-Hak\u00eem\u2019e \u2018teslim-i um\u00fbr\u2019 eder, bal yapma i\u015fini O\u2019na teslim ve tevdi eder.30<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Hem sonra, sebep de, nihayette bir ba\u015fka \u015feyin sonucu de\u011fil midir? O da, bir sonu\u00e7 olarak, m\u00fckemmel bir sanatt\u0131r. Mesel\u00e2, ar\u0131, hedefi ar\u0131ya hayat vermek olan bir fiilin tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr. \u0130\u015fte ar\u0131n\u0131n hayat\u0131na sebep olarak g\u00f6z\u00fckenlerin tamam\u0131, ar\u0131ya hayat verme i\u015finden \u00e2cizdir. Bedi\u00fczzaman\u2019\u0131n i\u015faret etti\u011fi gibi, “sebeplerin \u00fcst\u00fcnde dahi gayet muntazam bir eser-i sanat var.” Yani, sebep de \u00fczerindeki intizam\u0131yla, muntazam bir fiilin eseri oldu\u011funu ilan eder. O halde, onlar da “sair mahl\u00fbkat gibi masnudurlar.” Yani do\u011frudan do\u011fruya Saniin kudretinin taall\u00fbku ile yarat\u0131l\u0131rlar. Onlar\u0131 \u00f6yle sanatl\u0131 yapan Z\u00e2t, onlar\u0131n neticelerini dahi yap\u0131yor, beraber g\u00f6steriyor.31<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Yani, her\u015fey, Said Nurs\u00ee\u2019nin s\u0131k s\u0131k kulland\u0131\u011f\u0131 tabirle bir \u2018mucize-i kudret\u2019tir, kudret mucizesidir. Mucize, Allah\u2019tan ba\u015fka bir kimsenin veya bir \u015feyin, yaratmada aciz k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u015fey demektir. K\u00e2inatta en basit bir sonuca en b\u00fcy\u00fck bir sebebin eli yeti\u015fmedi\u011fine ve kuvveti yetmedi\u011fine g\u00f6re, b\u00fct\u00fcn sonu\u00e7lar, yani sebep-sonu\u00e7 ba\u011flant\u0131s\u0131yla a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131z her olay, her fiil, ad\u0131 \u00fczerinde birer mucizedir; kudret mucizesidir. Do\u011frudan do\u011fruya Yarat\u0131c\u0131n\u0131n kudreti ile yap\u0131l\u0131rlar. Mesel\u00e2, “\u00c7ekirde\u011fi yapan, onun \u00fcst\u00fcnde a\u011fac\u0131 O yapar. Ve a\u011fac\u0131 yapan, onun \u00fcst\u00fcnde meyveleri dahi O icad eder.”32 Yani, tohum a\u011fa\u00e7 yapmaktan; a\u011fa\u00e7 meyve vermekten acizdir. Ancak, Yaratan a\u011fac\u0131 tohumla beraber yarat\u0131yor, meyveyi a\u011fa\u00e7la beraber icad ediyor.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Fakat, \u00e7ok insan bu beraberli\u011fe kanm\u0131\u015ft\u0131r. Mesel\u00e2, H\u0131ristiyan bilim adamlar\u0131, buradaki sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkilerine aldanm\u0131\u015flar, \u015f\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015fler: “A\u011fa\u00e7 o kadar m\u00fckemmel meyve veriyor ki, bu a\u011fa\u00e7 kendi kendine olamaz, mutlaka bir Yarat\u0131c\u0131 vard\u0131r. Ve Yarat\u0131c\u0131, a\u011fac\u0131 meyve verecek bir kabiliyette yaratm\u0131\u015ft\u0131r.” Dikkat edilirse, burada sebeple sonucun aras\u0131n\u0131 a\u00e7mak diye bir\u015fey yoktur. Aksine, sonucun, yani meyvenin m\u00fckemmelli\u011fi sebebe, yani a\u011faca atfediliyor; a\u011fac\u0131n bu meyveyi yapacak harika bir kabiliyetle yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yleniyor. B\u0131rak\u0131n a\u011fac\u0131 meyveyi yapmaktan azletmeyi, aksine ona meyveyi yapma g\u00f6revi veriyorlar. Ger\u00e7i bunu d\u00fc\u015f\u00fcnenler iyi niyetlidir. Nitekim a\u011faca bu g\u00f6revi Allah\u2019\u0131n verdi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlar. Niyetleri, b\u00f6ylece a\u011fac\u0131n Yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 y\u00fcceltmektir. O Yarat\u0131c\u0131 ki, b\u00f6ylesine m\u00fckemmel meyveler verebilecek kadar harika bir a\u011fac\u0131n Yarat\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r, demek istiyorlar. Ancak fahi\u015f bir hataya d\u00fc\u015f\u00fcyorlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc burada sadece eserler, yani a\u011fa\u00e7 ve meyve seviyesinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. \u2018Meyve yapmak\u2019 diye bir fiil s\u00f6zkonusu de\u011fil. Dolay\u0131s\u0131yla, meyve yapma fiilini Yarat\u0131c\u0131ya vermek de s\u00f6zkonusu de\u011fil. Yani, “Allah sadece a\u011fac\u0131 harika bir mekanizma ile yarat\u0131r, a\u011fa\u00e7 da bu harika mekanizmas\u0131 ile meyveleri yapar.” B\u00f6ylece, meyveyi yapma fiili Allah\u2019a verilmiyor; bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye g\u00f6re, o i\u015fi a\u011fa\u00e7 yap\u0131yor . <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
H\u0131ristiyanl\u0131ktaki \u00f3g\u00fcya onu reddeden modern bilimin de aynen tevar\u00fcs etti\u011fi\u00f3 mekanik k\u00e2inat anlay\u0131\u015f\u0131, i\u015fte b\u00f6yle bir hatay\u0131 netice vermi\u015ftir. Muharref H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n kabul etti\u011fi \u2018Yarat\u0131l\u0131\u015f\u2019 bahsine g\u00f6re, Allah k\u00e2inat\u0131 alt\u0131 g\u00fcnde yarat\u0131r ve yedinci g\u00fcn, dinlenir. Yani onlara g\u00f6re, yedinci g\u00fcn k\u00e2inat Allah\u2019\u0131n kudretinin do\u011frudan taall\u00fbkuna ihtiya\u00e7 duymadan da i\u015fleyebiliyor! Allah k\u00e2inat\u0131 bir saat zembere\u011fi gibi ilk alt\u0131 g\u00fcnde kurmu\u015f ve ondan sonra\u00f3yedinci g\u00fcn boyunca\u00f3kendi kendine \u00e7al\u0131\u015fmaya b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. H\u0131ristiyanlara bakarsan\u0131z, \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, halihaz\u0131rda yedinci g\u00fcn\u00fc ya\u015f\u0131yoruz. K\u00e2inat ba\u015ftan yarat\u0131l\u0131p kurulmu\u015f; \u015fimdi ise kendi kendine Allah\u2019\u0131n kudretinin taall\u00fbku olmaks\u0131z\u0131n i\u015fliyor. Allah ancak aras\u0131ra\u00f3mucize g\u00f6sterece\u011fi zaman\u00f3k\u00e2inata m\u00fcdahale ediyor. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce, a\u011fa\u00e7 ve meyveye gelince \u015f\u00f6yle der: “Allah a\u011fac\u0131 bir mekanizma ile kurmu\u015f, a\u011fa\u00e7 da bu mekanizma ile meyve yap\u0131yor.” Yani Allah ilk alt\u0131 g\u00fcnde a\u011fac\u0131 yaratm\u0131\u015f, yedinci g\u00fcnde o a\u011fa\u00e7, o fevkal\u00e2de mekanizma ile kendi kendine meyve veriyor! Yani, meyvenin yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in Allah\u2019\u0131n kudretine ihtiya\u00e7 yok. Daha basit bir ifadeyle, H\u0131ristiyanl\u0131ktaki mekanik k\u00e2inat anlay\u0131\u015f\u0131, “Allah sebepleri yap\u0131yor, sebepler de sonu\u00e7lar\u0131 yap\u0131yor” demeye gelir. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Buna benzer bir d\u00fc\u015f\u00fcnce, \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131n\u0131n yabanc\u0131s\u0131 de\u011fildir. “Kul, fiilinin h\u00e2lik\u0131d\u0131r” diyen Mu\u2019tezile mezhebini hat\u0131rlay\u0131n. Yani, Mu\u2019tezile\u2019ye g\u00f6re, Allah insan\u0131 yarat\u0131r, insan da kendi fiilini yarat\u0131r. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce insan\u0131 Allah\u2019\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddetmiyor. Peki, o zaman Mu\u2019tezile \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131nda niye reddedildi? Demek ki, “\u0130nsan, fiillerinin yarat\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r” dedi\u011finizde, insan\u0131n kendisini Allah\u2019\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etseniz bile, hakik\u00ee tevhide ula\u015fm\u0131\u015f olmuyorsunuz; \u2018sap\u0131tm\u0131\u015f\u2019 say\u0131l\u0131yorsunuz. Hakiki tevhid, Allah\u2019\u0131n insan\u0131 da, insan\u0131n fiillerini de kendi sonsuz kudretiyle ayn\u0131 anda birlikte yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmeyi gerektirir. Ehl-i S\u00fcnnetin tesbiti budur. Nitekim Kur\u2019\u00e2n bu ger\u00e7e\u011fi “Sizi de, yapt\u0131klar\u0131n\u0131z\u0131 da yaratan, Allah\u2019t\u0131r” (37\/96) \u00e2yetiyle bize hat\u0131rlat\u0131r. Sebepleri Allah\u2019\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ediyor, ancak sonu\u00e7lar\u0131 da sebeplere havale ediyorsan\u0131z, ger\u00e7ek tevhidden \u00e7ok uzaklardas\u0131n\u0131z demektir. Mu\u2019tezile\u2019nin d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc hataya d\u00fc\u015f\u00fcp, eksik bir Allah\u2019a iman anlay\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde kal\u0131rs\u0131n\u0131z. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Oysa, “Hi\u00e7bir \u015fey yoktur ki, onun kilidi Allah\u2019\u0131n elinde olmas\u0131n” (Kur\u2019\u00e2n:14\/21); “Hareket eden hi\u00e7bir \u015fey yoktur ki, onun tasarrufu ve idaresi O\u2019nun elinde olmas\u0131n” (11\/56); “Her\u015feyin melek\u00fbtu O\u2019nun elindedir” (36\/83); “G\u00f6klerin ve yerin kilitleri, O\u2019nun elindedir” (39\/12).<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Haliyle, Allah\u2019\u0131n her\u015feyin her halini her an kudret elinde tuttu\u011fu bir tevhid anlay\u0131\u015f\u0131ndan mahrum bir d\u00fcnyada d\u00fc\u015f\u00fcnen Galile, Kopernik, Newton ve Einstein gibi dindar bilim adamlar\u0131n\u0131n\u00f3ki muhatap olduklar\u0131 din itibariyle, ger\u00e7ekten dindard\u0131rlar\u00f3Yarat\u0131c\u0131 anlay\u0131\u015flar\u0131nda hep H\u0131ristiyanl\u0131ktaki bu eksik Allah inanc\u0131n\u0131n izleri vard\u0131r. Bu bilim adamlar\u0131, Allah\u2019\u0131 sadece sebeplerin Yarat\u0131c\u0131s\u0131 olarak tan\u0131yabilmi\u015flerdir. Sebepleri bile Allah\u2019a vermeyenlerin yan\u0131nda, bu da takdir edilmesi gereken \u00f6nemli bir ad\u0131md\u0131r. Bu noktada her biri tebrik edilmelidir. Ne var ki, onlar\u0131n tak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 noktada bizim de tak\u0131l\u0131p kalmamam\u0131z gerekiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc, mesel\u00e2 Newton sonu\u00e7lar\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131na gelince, sebeplerden s\u00f6z a\u00e7ar. \u2018K\u00e2inat\u0131n B\u00fcy\u00fck Mimar\u0131,\u2019 o\u00f3ki \u2018mimar\u2019 plan\u0131 \u00e7izer; in\u015faata, hele hele in\u015faattan sonra binan\u0131n i\u015fleyi\u015fine hi\u00e7 kar\u0131\u015fmaz\u00f3ona g\u00f6re, k\u00e2inat\u0131 kurmu\u015f, k\u00e2inat\u0131n b\u00fct\u00fcn hareketlerini mekanik kanunlara emanet etmi\u015ftir. Yani Allah k\u00e2inat\u0131 yaratm\u0131\u015f, k\u00e2inat da kendi hareketlerini yarat\u0131yor. \u0130\u015fte, M\u00fcsl\u00fcmanlar olarak, Newton\u2019la yollar\u0131m\u0131z\u0131 ay\u0131ran can al\u0131c\u0131 nokta buras\u0131. Yollar\u0131m\u0131z ayr\u0131lmal\u0131 da. \u00c7\u00fcnk\u00fc biz m\u00fckemmel bir tevhide\u00f3veya daha do\u011frusu, kelimenin saf ve ger\u00e7ek anlam\u0131yla tevhid\u2019e\u00f3muhatab\u0131z. Ki bu tevhidin yolunu Bedi\u00fczzaman \u00e7e\u015fitli vesilelerle tekrar eder. \u00d6zetle: \u00d6nce yery\u00fcz\u00fcnde \u2018\u00e2s\u00e2r\u2019\u0131, eserleri g\u00f6r\u00fcr\u00fcz; a\u011fa\u00e7 ve meyve gibi. Bu eserlerin gerisinde \u2018ef\u2019\u00e2l,\u2019 fiiller vard\u0131r; meyve yapmak gibi… Sonra da, bu fiilleri yapan\u0131n ismine, s\u0131fat\u0131na, \u015fe\u2019nine ve nihayet Z\u00e2t\u0131na var\u0131r\u0131z. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Bu tevhid yoluna g\u00f6re \u015f\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz: \u015eu g\u00fczel ve tatl\u0131 meyveler bu a\u011fa\u00e7tan \u00e7\u0131k\u0131yor. Demek ki, iki eser g\u00f6r\u00fcyorum: a\u011fa\u00e7 ve meyve. Bu eserlerin gerisinde meyve yapma fiili var. Bu fiil m\u00fckemmel ve muntazam bir fiildir. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe bak\u0131l\u0131rsa, bu fiili a\u011fa\u00e7 yap\u0131yor. Oysa, a\u011fa\u00e7 meyve yapmak gibi m\u00fckemmel bir fiilden \u00e2ciz; bu fiilin gayesinden habersiz; bu fiildeki hikmetin cahilidir. O halde, bu fiili yapan, a\u011fa\u00e7 de\u011fil, ba\u015fkas\u0131d\u0131r… O da Allah\u2019t\u0131r. Sonu\u00e7: A\u011fac\u0131 Allah yarat\u0131r. Ve meyveyi de Allah yarat\u0131r. Hikmeti icab\u0131, ikisini beraber yarat\u0131r. “A\u011fac\u0131 yapan kim ise, \u00fczerindeki meyveyi icad eden de O\u2019dur. O her\u015feyin H\u00e2lik\u0131d\u0131r” demenin yolu i\u015fte buradan ge\u00e7er. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
“\u00d6b\u00fcr yol nereye gidiyor?” derseniz, s\u00f6yleyelim: “Allah sebepleri, sebepler de sonu\u00e7lar\u0131 yap\u0131yor” diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz\u00fc farz edelim. Siz “Nas\u0131l olsa sebepleri, o sonu\u00e7lar\u0131 yapacak \u015fekilde yaratan yine Allah\u2019t\u0131r” diye bildi\u011finiz i\u00e7in, g\u00f6nl\u00fcn\u00fcz rahat. Ama unutmay\u0131n ki, sizin Allah yap\u0131yor diye bildi\u011finiz her bir sebep, ayn\u0131 zamanda bir ba\u015fka sebebin sonucudur. O zaman, e\u011fer h\u00e2l\u00e2 sebeplerin sonu\u00e7lar\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 fikrinde \u0131srarl\u0131ysan\u0131z, onu da bir ba\u015fka sebep yap\u0131yor olmal\u0131, size g\u00f6re. Bizden s\u00f6ylemesi: Bu gidi\u015fle, her\u015fey mutlaka bir ba\u015fka sebebin sonucu g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re, geriye, sizin Allah yap\u0131yor diyece\u011finiz bir\u015fey kalmayacak. Mesel\u00e2, bir kere “A\u011fa\u00e7 \u00e7ok harikul\u00e2de bir mekanizma ile kendi meyvelerini yap\u0131yor” diye d\u00fc\u015f\u00fcnseniz, ondan sonra “O halde, a\u011fac\u0131 bu harikul\u00e2delikte yaratan Allah\u2019t\u0131r” deme hakk\u0131n\u0131z\u0131 kaybettiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc meyveleri nas\u0131l harikul\u00e2de bir mekanizma ile a\u011fa\u00e7 yapabiliyorsa, a\u011fac\u0131 da ba\u015fka bir harikul\u00e2de mekanizma ile ba\u015fka bir\u015fey, mesel\u00e2 tohum yap\u0131yor olabilir. Ve tohumu da yapan ba\u015fka harikul\u00e2de bir\u015fey mutlaka vard\u0131r… Bak\u0131n, yolunuz nereye \u00e7\u0131kt\u0131: “Her\u015feyi sebepler yap\u0131yor, yani Allah\u2019\u0131n do\u011frudan yaratt\u0131\u011f\u0131 bir\u015fey yok.”<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\u0130\u015fte o y\u00fczden, \u00f6nemli olan, sebep-sonu\u00e7 \u00e7izgisini a\u015fmakt\u0131r. Ancak b\u00f6ylece Allah\u2019\u0131n her\u015feyin H\u00e2lik\u0131 oldu\u011funu g\u00f6rebiliriz. Yoksa, sebepleri Allah\u2019a verip, sonu\u00e7lar\u0131 da sebeplere verirsek, o sebeplere de sahip \u00e7\u0131kacak ba\u015fka sebepler \u00e7\u0131kar. Sonu\u00e7ta “Allah baz\u0131 \u015feylerin H\u00e2lik\u0131d\u0131r” bile diyemeyiz. Ya da, olsa olsa, ancak kimi filozoflar\u0131n, kimi \u2018m\u00fctekellim\u00een\u2019in ve de H\u0131ristiyan akidesinin kabul etti\u011fi \u015fekilde, Allah\u2019\u0131 ancak \u2018\u0130lk Muharrik,\u2019 \u2018M\u00fcsebbib-i evvel,\u2019 \u2018sebepler aras\u0131nda Birincisi\u2019 olarak tan\u0131r\u0131z\u00f3yani asl\u0131nda yine tan\u0131yamam\u0131\u015f oluruz. <\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
Oysa, Bedi\u00fczzaman\u2019\u0131n kesin ifadesiyle, “Allah ya her\u015feyin H\u00e2lik\u0131d\u0131r, ya da hi\u00e7bir \u015feyin H\u00e2lik\u0131 de\u011fildir. Ba\u015fka ihtimal yok.”33<\/p>\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\u00a9\u00a02021 karakalem.net, Senai Demirci<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
27.12.2003 AYLARDAN EK\u0130M. Yaz kap\u0131m\u0131z\u0131 \u00e7alal\u0131 epey oldu. G\u00fcller soldu, papatya ve menek\u015felerden eser kalmad\u0131. Bah\u00e7elerde \u015feftaliler, erikler, yerlerini ayvaya ve nara b\u0131rakt\u0131. Toprak renk renk elbiseler giyiniyor, soyunuyor. G\u00f6ky\u00fcz\u00fc yeni simalara b\u00fcr\u00fcn\u00fcyor. Bedi\u00fczzaman\u2019\u0131n ifadesiyle, daim\u00ee bir \u2018nevruz-u sultan\u00ee\u2019 ya\u015f\u0131yoruz. Ne\u015feli bir bayram g\u00fcn\u00fcnde gibiyiz. Manzaralar, sinema perdeleri gibi birbiri ard\u0131 s\u0131ra gelip ge\u00e7iyor. G\u00fcne\u015f […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"ppma_author":[144],"class_list":["post-87952","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazarlar"],"yoast_head":"\n